Het precieze gebruik (3741 - 3760)

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (3741 – 3760)

3741. verborgen helden: als een reactie op al die luidruchtige hogeborstzetterij van onze politici, al dat veelvuldig in frituurvet gedoopte gehuilebalk bewonder ik de eenvoudige lieden die in verborgenheid een heroïsch leven leiden.

3742. de hoge clerus: mijn zeer katholieke moeder is al jaren overleden. Zij was een en al goedheid, mildheid en liefde. Toch fluisterde ze me op haar sterfbed toe: “De Kerk is al te zeer gefocust op rijkdom, prestige en macht”. Wat zou ze denken van de machtsgeile, maar amechtige vulgariteit die de huidige hooggemijterden hun volgelingen voor de voeten werpen?

3743. het volk (1): sinds de Franse Revolutie heeft dit begrip een positieve connotatie. Omdat bijvoorbeeld de Iraanse revolutie destijds een rebellie van onderaf was, een revolte van het volk tegen een tirannieke heerser, genoot ze overal sympathie. Zij was een teken van beschaving en vooruitgang. Maar de tirannie van het volk bleek vele malen erger.

3744. het volk (2): het volk is een imaginaire unificatie van disparate elementen, standen, klassen, verscheidene netwerken van allerlei soort. Wie zich van dit begrip bedient (anders dan om het denkgemak) heeft daarmee een ideologische bedoeling: hij voert het volk zeer onterecht op als een legitimering van zijn grote gelijk.

3745. een perfide auteur: Myron Magnet werd beroemd door zijn eerste werk The dream and the nightmare: Sixties’legacy to the underclass (1993). Hierin beweerde hij dat de grote culturele veranderingen van de jaren zestig, met name de ontkerkelijking, de seksuele revolutie en het feminisme, rechtstreeks verantwoordelijk waren voor het ontstaan van een onderklasse in de Verenigde Staten. George W. Bush zou dit boek later bejubelen als het belangrijkste boek van zijn leven. En Bush-strateeg Karl Rove sprak van de grondslag van het zogenaamde compassionate conservatism, het sociaal-conservatisme, dat het theoretische raamwerk vormt van het Bush-tijdperk, waarin christelijk rechts en de Republikeinse partij elkaar vonden. Wat leren we hieruit eens te meer? In de eerste plaats dat de kerk een liefdevol vocabularium hanteert om ten eigen bate de egocentrische krachten in deze maatschappij te ondersteunen. Ten tweede dat de economische belangengroepen, die de USA beheersen, de negatieve gevolgen van hun handelswijzen verdonkeremanen door hun nadruk op (volgens de linksen progressieve) culturele motieven, die als duistere, reactionaire ontwikkelingen worden voorgesteld. Tussen haakjes, Myron Magnet heeft op dit moment de Tea Party omarmd.

3746. een universele beschaving: ze is er nog niet, ze moet nog universeel worden, een beschaving die zal staan voor individuele vrijheid, verantwoordelijkheid en ambitie, voor begeerte en zelfvervolmaking en net zo goed voor betrokkenheid en solidariteit.

3747. een moderne deugd: tegenover de filosofische hysterie die je vindt in het kamp van de fanatieke moslims én evenzeer in de kring van hun opposanten (bijvoorbeeld bij de principiële godsdiensthaters en de Verlichtingsfundamentalisten) pleit ik voor een filosofische terughoudendheid, een persistente twijfel, die voortdurend en al bij voorbaat de mening van de tegenstander inbouwt in de eigen opvattingen, kortom voor een vorm van intellectuele ingetogenheid, een goedgedoseerde schroom die een strijdlustige denk- en schrijfstijl niet in de weg staat, maar die zich toch typeert door een intellectuele zelfkastijding, op een afstand van ieder eenkennig enthousiasme.

3748. de slappe Frits Bolkestein: hij was eertijds een verdediger van de beginselen van non-discriminatie en verdraagzaamheid in naam van de superieure Westerse Beschaving (zie zijn speech voor de Liberale Internationale in 1991 Luzern). Nu kan hij moeilijk de huidige Nederlandse regering (de christelijken, de liberalen en de populistische partij van Wilders) van applaus voorzien, omdat die de bedoelde beginselen met voeten treedt als het over migranten en vooral over moslims gaat. Maar slaat Bolkestrein met zijn vuist op tafel, beukt hij met zijn hoofd tegen de muur, omdat zoiets moois en verhevens als de Westerse Beschaving door een stel kwajongens als Rutte en Wilders wordt besmeurd en onteerd? Nee, hij knort en mort een beetje over een te grote bezuiniging op cultuur en dat Wilders is geradicaliseerd, maar dat kan gebeuren als je in isolement verkeert – alsof het nog goed komt met Wilders. Ach, die povere Bolkestein: een demi-populist met pommade.

3749. ik ben o.k., jij bent o.k.: wie herinnert zich niet deze titel uit poppsychologie (Thomas Harris) uit de optimistische zestiger en zeventiger jaren? Vandaag de dag zou die luiden: ik ben o.k, maar jij niet. Of nog: met mij gaat alles goed, met ons niet.

3750. God: als God bestaat is hij zonder twijfel rood.[1]

3751. the God debate (1): werd in de jaren negentig van de vorige eeuw God definitief doodverklaard, een paar jaar later staat niet alleen de islam maar ook het christendom weer in het middelpunt van de belangstelling, niet alleen in Amerika (waar de secularisering niet zover was doorgeschoten), maar ook in Europa. Dit hoeft geen verwondering te wekken, vooral niet bij evolutionair geschoolde lieden. Die weten maar al te goed dat de godsdienst bij zowat alle volkeren voorkomt en dat niet zonder rede. Zij is immers het eerste, voor de hand liggende instrument om onze nieuwsgierigheid te bevredigen en vooral om onze overal opduikende existentie-angst te bezweren in al die situaties waar het bestaan raadselachtig, onpeilbaar en onvoorspelbaar en daarom bedreigend is. Een kritische, wetenschappelijke benadering van het religieuze fenomenen is alleen mogelijk voor diegenen die langdurig zijn opgeleid en hun aantal is weliswaar toegenomen, maar nog steeds gering. Wie bovendien inzicht heeft in verschijnselen als intellectuele rigiditeit (dit is een ingeboren vorm van zelfverdediging)[2], cognitieve repressie (een ingeboren vorm van angst), ons verlangen naar coherente, zin en samenhang (een ingeboren neiging om zinvolle betekenis aan fenomenen te geven, al is die vaak slechts ogenschijnlijk), ons verlangen om ideologieën te bouwen en utopieën te ontwikkelen (ook die zijn het produkt van een ingeboren drang om bepaalde interpretaties van de wereld, de sociale realiteit en onszelf bestendig te maken of te houden, of om ze via de verbeelding uit te breiden, te versterken of te verdedigen), zo iemand weet dat de godsdienst misschien wel een facelift zal ondergaan, maar onvermijdelijk bij grote groepen opnieuw zal opduiken (bijvoorbeeld in de vorm van een geloof in het vooruitgangsoptimisme, het passionele vertrouwen in het heilbrengend karakter van een strikt rationalisme of de komende bevrijding van alle mensen door een of ander politiek systeem).

3752. the God debate (2): het is wellicht een illusie (en het is ook niet nodig) om grote groepen mensen (ook in het beschaafde Westen) zodanig te rationaliseren dat ze in staat zijn zonder godsdienst of zonder een van haar vele, meer verborgen derivaten te leven. In dit opzicht blijkt de verhoging van de welvaart heel wat werkzamer. Een bezwarende omstandigheid daarbij is dat de meeste gediplomeerden een eerder technische opleiding hebben genoten, waardoor zij vaak (er zijn gelukkig uitzonderingen, maar niet al te veel ) geen enkel serieus inzicht hebben in de resultaten van de sociale wetenschappen (waarbij ik de toepassing van de evolutietheorie op allerlei maatschappelijke en psychologische fenomenen reken).

3753. Ditchkins: de goddeloze twee-eenheid Dawkins en Hitchens, zoals de literatuurwetenschapper Terry Eagleton hen samenvat in een lezing in Edingburgh over ‘The God Debate’. Deze mannen het predikaat atheïst verlenen vindt hij even onzinnig als Brad Pitt een antifilosoof te noemen. ‘Geen van beiden verstaat echt datgene waartegen hij opponeert. Maar vooral, vanwaar die drang om het geloof aan te wijzen als de bron van alle kwaad? Waarom zijn deze atheïsten ineens net zo geobsedeerd door religie als puriteinen door seks?’ Eagleton publiceerde de afgelopen jaren onder meer Reason, Faith and Revolution. Reflections on the God Debate, alsmede een boekje over Jezus Christus als politiek radicaal en anti-imperialist. Vele ongelovige, linkse auteurs van vandaag publiceren merkwaardigerwijze teksten waarin ze hun (meestal revolutionaire) opvattingen afficheren met God, Jezus en de apostelen (bijvoorbeeld Slavoj Zizek, die Paulus opvoert als de eerste stalinist of de Franse sterfilosoof Alain Badiou, die de Grote Revolutie en de beweging van ’68 even revolutionair noemt als de herrijzenis van Christus). Het christendom niet langer als boksbal gebruiken is één zaak. Maar waarom het plotseling zo intens omarmen?

3754. het neoliberalisme: deze ondertussen in drie decennia erg gegroeide speelruimte voor het egoïsme, de doodsnik van het medelijden, de tot pathologische hoogte opgeklopte perversie van ouderwetse, deugdelijke liberale doeleinden heeft de linkse vrijheidsidealen gekaapt: emancipatie, gelijkheid, verdeling, bescherming door de staat zijn niet langer nodig, want het individu wordt plotseling geacht almachtig te zijn, volstrekt autonoom. Voor zieken, zwakken, ouderen en degenen die niet meekunnen is er geen plaats meer. Ze kunnen oprotten, want een zwakke mens kan niet bestaan, mag niet bestaan. Kwetsbaarheid, afhankelijkheid zijn fenomenen uit het verleden. Hoe meer dit onzinnige neoliberale gedachtegoed zich verspreidt (en het is overmatig aanwezig in de politiek, het bedrijfsleven en in de media), hoe irrelevanter de linkse denktrant wordt en hoe verder het zich verwijdert van het traditionele christendom, dat juist in een kwetsbaar, afhankelijk mensbeeld de voedingsbodem vond voor zijn paternalistische praktijken en zijn leerstellige greep op de (naar steun zoekende) massa’s. En zo zal op den duur de bedreigde; kleine man – en in Amerika is dat ondertussen al de regel - gaan stemmen op zijn mooipratende, maatschappelijke vijanden.

3755. The God debate (3): en zie, opeens staat het traditionele christendom (vroeger het bête noire van de marxisten) niet meer in oppositie met de linkse idealen. Het klassieke christendom staat nu tegenover de politieke zeden en de dominante cultuur in het bedrijfsleven. En omgekeerd slinkt de afstand tot linkse denkers die uitgaan van de mens als slechts ‘relatief autonoom’, mondig én kwetsbaar, individu én groepswezen. Hoe groot de kloof tussen kerk en economie is geworden blijkt uit de opkomst van concurrenten als de Pinksterbeweging, Scientology en born again christenen, die wél aan de spirituele wensen van het bedrijfsleven voldoen. Zij leggen allen de nadruk op individuele prestaties. Ook moedigen zij de breuk aan met oude banden en het verleden. Een christendom dat spreekt van een leger van kreupelen druist regelrecht tegen de neoliberale hybris in. Bovendien staan de moderne linksen voor een ander probleem: zij prediken een lege revolutie, een evenement (Badiou) zonder veel inhoud. Bij gebrek aan reële, concrete politieke perspectieven kan het Verlossende Nieuwe alleen uit de hemel komen, als een happy end, een deus ex machina, als een soort goddelijke interventie. Links is klein, hun oplossing al te abstract, maar God of zijn discipelen lijken voortaan aan hun kant te staan. Zo zoeken deze radicale filosofen verlossing in de trukendoos van het oude theater.

3756. idealisme: ieder idealisme roept driemaal verontwaardiging op. Eerst die van die tegenstanders, die het in het vizier neemt. Dan bij de onverschillige omstaanders, die hun gewone leventje willen voortzetten. En uiteindelijk bij de drager ervan, als die zijn vroeger élan door twijfel en ongeloof van zich afschudt.

3757. de paus: Samuel Cohen was de Amerikaanse uitvinder van de neutronenbom. Hij leurde tevergeefs met zijn vondst bij vier opeenvolgende presidenten. Pas Ronald Reagan gaf de opdracht om zevenhonderd neutronenkernkoppen op granaten en vliegtuigbommen te monteren. Van de paus kreeg Samuel toen een vredesmedaille. Zo blijkt eens temeer dat dit met een tiara gekroonde sujet bereid was de levens van tientallen miljoenen mensen op te offeren voor de overwinning van zijn ideologie op die van het communisme. Geen wonder dat de huidige drager van de driekroon er eveneens geen graten in ziet de slachtoffers van de clericale pedofilie in een duister, onzichtbaar hoekje te duwen zodat zijn instituut er niet al te veel schade van lijdt.

3758. de kerk van Lutselus: de Kerk, die zo haar best doet het voormoderne, nog door goddelijke krachten betoverde wereldbeeld te redden, moet wel erg raar opkijken, nu - precies in de Kerstnacht -, het kerkgebouw van Lutselus (Diepenbeek, Belgisch Limburg) onverhoeds ineenstortte. Een omineus teken voor de al die pernicieuze pastores.

3759. every cloud has a silver lining: ieder ongeluk brengt vaak ook een of ander geluk mee. Het had gekund – in de beste van alle mogelijke werelden, dit wil zeggen de christelijke – dat de clericale machthebbers van Lutselus voor een keer hun liefdevolle preken in de praktijk hadden omgezet, bijvoorbeeld door ze tot in de uithoeken met illegale buitenlanders te vullen.

3760. de meest impressionante stilte van het jaar: enkele dagen geleden is de laatste auto van de band gelopen bij Opel Antwerpen. De overlevingsstrijd van honderden werknemers is een stille dood gestorven. De woede afgekocht, de solidariteit verbroken. Na Nieuwjaar hoor je er geen mens meer over.

[1] God zou ook een tuin kunnen zijn. Zie daarover mijn gedicht TUIN.
[2] De ingeboren, door de evolutie bepaalde drang tot zelfverdediging (drive 4) combineert zich positief of negatief met onze drang tot verwerving (drive 1), ons verlangen naar verbondenheid (drive 2) en ons verlangen om te leren (drive 3). Zo maakt de evolutie niet alleen de opbouw van kennis mogelijk maar ze legt tegelijk allerlei hindernissen op haar weg. Een wetenschappelijke instelling vergt dus de moeizame minimalisering van bepaalde aspecten van onze evolutionaire erfenis, wat begrijpelijk maakt dat ze niet voor zeer grote groepen zonder opleiding beschikbaar is. De soms moeilijke combinatie van deze drives laat ook zien hoe menselijke praktijken zijn samengesteld, gelaagd en vaak innerlijk conflictueus. Zie hierover het boek Driven. How human nature shapes our choices (alle gegevens in mijn Literatuurlijst), waarin de auteurs de opdracht van E. O. Wilson tot consilience (de interdisciplinaire synthese van alle wetenschappen over het menselijke handelen) voorbeeldig hebben waargemaakt. Zij onderscheiden vier primaire drives, die alle in ons lymbische systeem wortelen. Ik heb ze hierboven opgesomd. Wilson schreef trouwens een lovend voorwoord, waaruit blijkt hoe hoog dit zeer recente werk wordt gewaardeerd, juist door alom bekende sociobiologen en evolutionaire psychologen.

Het buitenspel van het Binnenhof

Het tweede boek van het jaar

Zelf spreken ze van de ‘Haagse kaasstolp’ en van ‘de vierkante kilometer rond het Binnenhof’. De politici, journalisten, voorlichters en lobbyisten, die samen het beeld van de Nederlandse politiek bepalen, opereren in een zeer aparte biotoop. Ze kunnen vaak minder zeggen dan ze weten en moeten soms toneel spelen, voor en achter de schermen.

Joris Luyendijk liep een maand rond in de fascinerende en zo en nu dan verbijsterende, beklemmende wereld van de Haagse politiek. Dit boek is zijn verslag van de dynamische symbiose van allerlie soorten lobbyisten en de mediatieke en de politieke wereld, een intieme blik in de operatiekamer van de top, waar steeds meer samenwerkende en fuserende aristocratieën - ten goede of ten kwade - elkaar gezond houden, genezen of vitaler maken.

Joris Luyendijk (1971) is schrijver, journalist en presentator (onder meer van Zomergasten). Eerder schreef hij Een goede man slaat soms zijn vrouw, Een tipje van de sluier en de internationaal geprezen bestseller Het zijn net mensen.

Het precieze gebruik (3721 - 3740)

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (3721 – 3740)

3721. democratie (1): zij komt pas echt tot zichzelf als zij ook greep weet te krijgen op de economische en financiële sector.

3722. democratie (2): zij kan pas echt bloeien als de burgers bereid zijn te vechten zonder bloedvergieten, te denken zonder de tegenstander op het kruis te spijkeren en de lokroep te weerstaan van al diegenen die hoopvolle liedjes zingen over de uiteindelijke harmonie of over een door technisch inzicht vervolmaakte, volstrekt beheersbare en automatisch aflopende wieltjeswereld.

3723. spiritueel denken: ieder denken over de mens en zijn aangelegenheden moet zich hoeden voor een aantal gevaren: de idealistische verleiding (die de wereld en de maatschappij als louter scheppingen van de geest ziet), de utopie en de ideologie (waarin de menselijke creativiteit de beperktheden van de wereld triomfantelijk wegdrukt) en de bekoring de geschiedenis en alle aspecten van de cultuur alleen maar in het verlengde van ideeën of andere elementen van de menselijke geest te leggen. We bezitten allen een klein, beperkt, afhankelijk ego en dat wordt zichtbaar in de grenzen die de natuurlijke wereld, ons lichaam, de anderen, de geschiedenis en de reeds gesedimenteerde culturele verworvenheden ons stellen.

3724. militaire incompetentie: al in de late Middeleeuwen plachten de ridders, gedreven door hun elitaire idealen van moed, eer en doodsverachting, in galop frontaal storm te lopen tegen een batterij kanonnen, wat hen uiteraard zeer slecht bekwam. Het kostte hen heel wat met eigen bloed besmeurde decennia om van die tactiek afscheid te nemen. Op dezelfde wijze waren de Britse generaals bij het begin van de Eerste Wereldoorlog ervan overtuigd dat geen vijand was opgewassen tegen de aanval van een paar vastberaden eskadrons dragonders. De Duitsers hadden gekozen voor veel machinegeweren. Proefondervindelijk raakte het bewezen dat honderden dappere mannen te paard niet tegen een handvol soldaten met machinegeweren waren opgewassen. Al in de Amerikaanse Burgeroorlog was het effect van het machinegeweer bewezen. Richard Gafin is de uitvinder van het naar hem genoemde wapen dat vierhonderd schoten per minuut kon afvuren. Dan krijgen we Hiram Maxim die een nieuw principe introduceerde waardoor de vuursnelheid nog wordt opgevoerd. Volgens de ondertussen met de P.C. Hooftprijs gelauwerde H.J.A. Hofland is ook de in Nederland geplande aankoop van de JSF’s (gevechtsvliegtuigen) een manoever, waarmee de legerleiding oude problemen met nog ouwere methodes denkt te kunnen oplossen. De Nederlanders zullen daardoor – en dat in een tijd van extreme besparingen! - in ieder geval 7,6 miljard armer worden en dat is hun enige zekerheid.

3725. een eigenaardige dubbeldans: ten tijde van het mercantilisme (18de eeuw) maakte de staat ten eigen bate avances naar de economie. Later, na de Franse Revolutie en tijdens de geleidelijke groei van de industrialisering, deden de burgers (en dat waren vooral de fabrikanten en de handelaren) hun best de staat naar hun hand te zetten. Op die wijze begon een dubbeldans tussen economie en staat, een cirkelbeweging die tot de dag van vandaag voortduurt. Soms neemt de ene partner het initiatief en dan weer de andere. Hun belangen lopen parallel en versterken elkaar. Dat alles verklaart de veel geringere rol die de andere partners van het maatschappelijke spel kregen toebedeeld.

3726. kerkelijk zwartepieten: tijden zijn verhoor door de Parlementaire Commissie benadrukte Léonard dat hij als aartsbisschop van Mechelen-Brussel alleen zeggenschap heeft over wat er in dat bisdom gebeurt en niet over de andere bisdommen. Danneels volgde dinsdag in de commissie dezelfde redenering. Volgens hem is de aartsbisschop niet de baas over zijn collega’s en heeft hij geen juridisch gezag over hen.

3727. de leugen van het jaar: volgens de zwaargemijterde Léonard heeft de Kerk nooit ook maar iets willen verzwijgen.

3728. de man van het jaar: de wafeletende De Wever: vandaag vecht hij de oorlogen van gisteren uit. Morgen beklaagt hij er zich over dat hij vandaag van gisteren was.

3729. het meest verbazingwekkend feit van het jaar: Reynders, de man die er op zijn neoliberaals, met voorbedachten rade en al sinds jaren voor verantwoordelijk is dat de staat bij iedere begroting miljarden aan onbetaalde, niet opgeëiste of weggescholden belastingsopbrengen mist, die man, de kampioen van de notioniële aftrek, die onwaarschijnlijk listige Odysseus, de loopjongen, de knikkende lakei van het grootkapitaal, dié man roept nu alle burgers op tot ernstige besparingen.

3730. de ergerlijkste personen van het jaar: zonder twijfel de kerkelijke woordvoerders (behalve één die uit purperen berouw ontslag nam): zielloze volgelingen, kinderen van de Mammon en de Roem, door hun diploma’s tot gedachteloosheid gedwongen, door hun ingeboren Vlaamsigheid tot de knieval voorbestemd, deze perfide verraders van de klerkenstiel… wie op dit moment nog bereid is in naam van de bisschoppen de pers te woord te staan: hij verliest niet alleen zijn eer, maar ook de inhoud van zowel zijn verstand als van zijn geweten.

3731.de grote verantwoordelijken: ze weten het niet, ze doen alsof, ze nemen zeer gedecideerd ad hoc beslissingen in de onbegrijpelijke maalstroom van de dag.

3732. twee eeuwen conservatieve cultuurkritiek (1): wie wat heeft rondgekeken in de Bibelebontseberg van de Europese cultuurkritiek herkent meteen de simpele strategie van de malcontenten: alles omkeren in zijn tegendeel. Emancipatie wordt nieuwe gevangenschap, liberalisme wordt marktfundamentalisme, modern bestuur wordt een ‘ijzeren kooi’, de rationele samenleving een risicomaatschappij, de vooruitgang wordt niks anders dan pathologische versnelling. Wie de cultuur kritisch onder de loep wil nemen (en dat is nodig) zal toch wat genuanceerder te werk moeten gaan. Hij moet ermee ophouden alleen maar zijn dyadisch instinct uit te leven (wij en zij).

3733. cynisme: cynisch lachen is ook lachen. Cynisme is voor mij: alvast gaan wonen in een doodskist en als je 's ochtends het deksel openslaat en de zon schijnt meteen denken: ik moet de schaduw zoeken, anders verbrand ik. Het is niet dat ik me schaam voor mijn oude idealen. Helemaal niet. Maar het zijn dierbare familieleden in wie ik ernstig teleurgesteld ben geraakt.

3734. de rechtswereld: steeds meer een collectief van gebutst en gebeft geboefte.

3735. meer flexibiliteit: de Italiaanse filosoof Paolo Virno stelt dat in onze economie het verschil tussen werk en vrije tijd al lang verdwenen is. Virno ziet slechts onderscheid tussen een betaalde 'arbeidstijd', zoals die terugkomt op het loonstrookje, en een veel omvangrijkere, onbetaalde 'productietijd', waarin we nieuwe kennis vergaren, discussiëren en nadenken over werkproblemen. Dit nieuwe werken is vaak afwisselend en interessant. Maar soms speelt het ontbreken van echte vrije tijd op. Niet voor niets zijn de laatste jaren stressklachten en burn-out explosief toegenomen.

3736. oude idealen: van een oud, verwelkt ideaal afscheid nemen, het is als scheiden van een mooie vrouw met wie je constant ruzie hebt.

3737. haat en rancune: Anet Bleich in De Groene Amsterdammer: “In zijn indrukwekkende essay uit 1937 Het nationaal-socialisme als rancuneleer doet Menno ter Braak een observatie die me nog steeds van toepassing lijkt: ‘De haat is primair, de Jodenhaat is secundair (…) Zonder de haat kan men het nationaal-socialisme dan ook niet denken; de Jodenhaat kan men, wanneer de gelegenheid dat eens zo wil, vervangen (…) aangezien de Joden slechts één van de vele voorwendselen zijn om het ressentiment een reëel object te verschaffen’. Haat en ressentiment, die lijken mij in de gelederen van Wilders overvloedig aanwezig, net als bij de NSB lijkt het de brandstof die deze groepering voortstuwt. Ter Braak: ‘ (…) de mens van het ressentiment weet alleen dat hij het grotere bezit van de ander niet verdragen kan (…) hij wrokt, omdat hij in de wrok althans de lust beleeft der permanente ontevredenheid’.”

3738. twee eeuwen conservatieve cultuurkritiek (2): de hedendaagse cultuurkritiek van conservatieve snit (Kinneging, De Dijn enz.) heeft niet de kracht om betekenisvol te worden, maar ze is koren op de molen van mensen die zeggen: wat is onze maatschappij toch een zootje. Ze voedt de populistische onvrede.

3739. onze cultuur: omdat abstracte termen de kracht hebben disparate en diverse delen tot één geheel samen te binden suggereert het woord cultuur dat het om een verschijnsel uit één stuk gaat. Zoals het volk een samenraapsel is van allerlei groepen met ieder een eigen smaak, opvattingen, gevoeligheden en hebbelijkheden, zo is ook onze cultuur geen grote organisatie, een geünificeerde orde die je in haar totaliteit kunt beïnvloeden en corrigeren. Op dezelfde wijze is het ik hooguit een woord dat verwijst naar talloze samenstellende machinerieën in het brein of nog beter naar zeer verscheidene gebeurtenissen, die in het brein hooguit temporeel tot een zekere eenheid komen.

3740. negatieve moraal: als iedereen voor zichzelf kan uitmaken wat het goede leven is kunnen we elkaar nog enkel vinden in wat we afwijzen. Dat verklaart misschien waarom het slachtoffer zo prominent is geworden in de afgelopen twintig jaar. Wat het werd aangedaan, symboliseert wat niet mag. Op een of andere wijze, ondanks de gevaren daaraan verbonden, moeten de intellectuelen voorgaan in een positieve moraal, in de propaganda voor concrete idealen.

Wilders in zijn bruine blootje

Wilders en het vroege nationaal-socialisme

Het hedendaags fascisme moet niet vergeleken worden met waar het twintigste-eeuwse fascisme op is uitgelopen, maar met hoe het begon. In De eeuwige terugkeer van het fascisme schetst Rob Riemen de cultuurgeschiedenis van die politiek en concludeert hij dat Geert Wilders en zijn beweging een logisch gevolg zijn van een nihilistische massamaatschappij waar wij allen verantwoordelijk voor zijn.

‘Geert Wilders en zijn beweging zijn het prototype van hedendaags fascisme. En daarmee zijn zij niets anders dan de logische politieke consequentie van een maatschappij waar wij allen verantwoordelijk voor zijn. Dit hedendaags fascisme is opnieuw het gevolg van politieke partijen die hun eigen gedachtegoed verloochenen, intellectuelen die een gemakzuchtig nihilisme cultiveren, universiteiten die deze naam niet waardig zijn, de geldzucht van de zakenwereld en de massa media die liever de buikspreker van dan een kritische spiegel voor het volk zijn. Dit zijn de gecorrumpeerde elites die de geestelijke leegte cultiveren waarin het fascisme weer groot kan worden.’

Rob Riemen (1962) is essayist en oprichter-directeur van het internationaal gerenommeerde Nexus Instituut. Met de oprichting van het Nexus Instituut in 1994 bouwt Rob Riemen, samen met zijn echtgenote Kirsten Walgreen, de mogelijkheden verder uit. Naast het geschreven woord in het tijdschrift Nexus, krijgt ook het gesproken woord ruim baan tijdens de Nexus-activiteiten: lezingen, conferenties, symposia en masterclasses. Doel is het voeren van een internationaal debat over kunstzinnige, levensbeschouwelijke en filosofische onderwerpen, geplaatst in de humanistische traditie en mét ruimte voor afwijkende stemmen.

Het boek van het jaar

Tony Judt: de dienstbare intellectueel

Er is iets fundamenteel mis met de manier waarop wij vandaag de dag leven. Na de economische crisis bleken de zekerheden die het leven in naoorlogs Europa en Amerika bepaalden – de garantie van een basisniveau van veiligheid, stabiliteit en eerlijkheid – niet meer te bestaan.

In Het land is moe zet Tony Judt de zaken op een rij: wat zijn onze verworvenheden, waar hebben we die aan te danken, en hoe behouden we ze? Judt wijst het nihilistische individualisme van rechts af, evenals het doorgeslagen socialisme uit het verleden. In plaats van blind vertrouwen te hebben in de vrije markt kunnen we vertrouwen op medeburgers en de staat zelf.

Het land is moe daagt ons uit om de confrontatie aan te gaan met onze maatschappelijke problemen en de verantwoordelijkheid te nemen voor de wereld waarin we leven. En Judt draagt alternatieven aan: er is hoop, zolang we durven na te denken.

Tony Judt (Londen, 1948) studeerde aan het King's College (Cambridge) en aan de École Normale Supérieure (Parijs). Hij was docent aan universiteiten in Cambridge, Oxford, Berkeley, en aan de New York University. Hij schrijft voor onder andere The New York Review of Books, de Times Literary Supplement, The New Republic en The New York Times. Oorspronkelijke titel: Ill Fares The Land.

Het precieze gebruik (3701 - 3720)

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (3701 – 3720)

3701. de kleinintellectueel(1): hij is ervan overtuigd dat de winnaar van De Slimste Mens inderdaad de slimste is.

3702. de kleinintellectueel (2): hij is ervan overtuigd dat de principiële rechtlijnigheid van De Wever moreel hoog uittorent boven het praktische plakwerk van Van de Lanotte.

3703. de Vlaamse ruimtelijke ordening: indien we die opnieuw federaliseren kunnen we ook in dit opzicht de schuld op de Walen steken.

3704. filosofische voorgangers (1): men met onderzoeken hoe ze zich positioneren ten opzichte van de massa. De pastoorstypen onder hen (de uitverkoren zendelingen van de goden, de exquise handelsreizigers van de rede) voorzien zichzelf van een missionaire opdracht: de dommen verlichten, de onwilligen disciplineren, de neergedrukten verheffen. De besten onder hen weten echter dat ze zelf niet veel meer dan massa zijn.

3704. filosofische lessen: ze helpen nooit, tenzij de filosoof of zijn leerlingen zich al vooraf in zo’n voordelige maatschappelijke positie bevinden dat ze zich er met gespeelde ernst mee kunnen amuseren.

3705. filosofische voorgangers (2): door de beschikbaarheid van godsdienstige teksten ging het volk in de zestiende eeuw voor het eerst massaal deelnemen aan het religieuze en levensbeschouwelijke debat. Toen het volk geleidelijk begon mee te spreken, werd voor deze geleerde heren plotseling iets vreselijks zichtbaar: hun intellectuele voorsprong berustte alleen maar op meer vrije tijd, op een adellijke, groot- of kleinburgerlijke luxe die hen de gelegenheid bood een half leven lang met felgekleurde ideeënballetjes naar elkaar te gooien.

3706. Nederland: hoe langer ik het politieke reilen en zeilen daar onder de loep neem hoe meer ik het gevoel krijg dat ik bof: dat ik mag leven in een land met in het oog springende dubbelzinnigheden (dat zijn de praktische mogelijkheden tot individuele vrijheid) en met een soort goedaardige hypocrisie, een wat dommige, goedlachse onwetendheid, waarin de eerlijke en wetende mens veilig kan schuilen.

3707. de laatste neologismen: steekvlampolitiek (niet die van de CD&V); een partijvoorzitter die helemaal uit de buik van de partij komt; lange lul, kort lontje; meisjes als neukpoppen en tentsletjes; een seksrobot (al dan niet letterlijk); een worstseller (tegenover een bestseller); een filosofisch braniebrein; een levenseinde als een pastoraal spektakelstuk (de dood van Tolstoj in een verlaten spoorwegstation); het evangelie volgens Lucassen (compaan van Wilders); voorbindborsten; bestuursobesitas (de overheid moet kleiner); ouwe goedsullen; noodzakelijke oplaadtijd (om te mediteren achter de coulissen, tussen de drukke dagen door).

3708. gangbare leugens: schoonheid zit van binnen; men moet de oudere pedofiele priesters met respect behandelen; de moslims nemen hier de controle over; God is definitief dood.

3709. Wilderiaanse newspeak: Ivo Opstelten, Nederlands Minister voor Veiligheid en Justitie: “Ik hou niet van deftig gedoe. Ik ga voor de volle mep.”

3710. kunstbeleid: Multatuli: “Kunst in hoogen zin – is een der krachtigste middelen tot het opwekken van schoonheidsgevoel. Dat is: ter veredeling. Dat is: tot oefening in de bekwaamheid te genieten. Dat is: om deugdzaam te wezen. Dat is: te naderen aan geluk. Regeerders die menen dat kunst geen regeeringszaak is maken ’t regeeren tot een kunstje.”

3712. Wilders: na de vele schandalen met zijn weinig gepolijste, criminele, ongepast roepende en toeterende, slecht gebalanceerde en anti-intellectualistische volksvertegenwoordigers krijgt de helmboswuivende inwoner van Venlo nu te maken met een nieuwe belasting: de kopzorgtax.

3714. koppige ontkenningen: ze maken onze vooroordelen zichtbaar.

3715. schandalen: ze geven ons de sensatie dat we eindelijk achter de waarheid komen. Maar dat is zelfbedrog. Wat ze onthullen over begeerte, wraak en waanzin is telkens het oude liedje.

3716. het CDA (Nederlandse christelijke partij): het raakt steeds meer van God los, maar geen enkel kamerlid ziet dat als een zonde.

3717. winstmarges: op de zorg voor gehandicapten worden in ons bovenbuurland winstmarges geboekt ver boven de tien procent, vooral ten gevolge van hogere prijzen. Wie dit klaarspeelt midden in een economische crisis is waarlijk een modelondernemer van de nieuwe soort.

3718. dierlijk dood gaan: Marente de Moor in Vrij Nederland: “Een bos is geen Fabeltjeskrant. Er wordt geboren en gestorven. Het laatste zintuig dat verzwakt als je sterft is het gehoor. Met de oren stellen wij, kuddedieren, vast dat de anderen doorgrazen. Dat het leven doorgaat zonder ons. En dan maken we onszelf wijs dat er op zijn minst één wezen, op het uur U of liever nog daarvoor, het verstand krijgt om aan ons te denken.“

3719. verlichtingsfundamentalisme: Ian Buruma in Filosofie Magazine: “Ik zie inderdaad overeenkomsten tussen sommige verlichtingsadepten en aanhangers van de politieke islam. Ze hebben dezelfde attitude. Zowel die aanhangers van de verlichting als die van de politieke islam zijn diepgelovig. Een fanatiek geloof in hun eigen gelijk. Ze zeggen te strijden voor vrijheid, hoewel hun morele eigengerechtigheid juist een bedreiging is voor de vrijheid. In beider wereldbeeld dreigt er namelijk geen ruimte meer over te blijven voor de afwijkende mening of de nuance.“

3720. een inzicht: de natuur heeft geen TomTom in ons lijf ingebouwd. Met vallen en opstaan zullen we zelf onze weg moeten zoeken. De eis dat iedere poging liefst al van bij de aanvang wetenschappelijk waar dient te zijn frustreert onze wil om te bestaan.

De Waalse stem

EEN WAALSE STEM

Gaston Onkelinx (1932) is voorzitter van de federatie van socialistische gepensioneerden. Hij is vader van Laurette Onkelinx (PS). In de onderstaande tekst uit De Morgen (21/12/2010) argumenteert hij voor het voortbestaan van België en tegen een verregaande federalisering. Ik deel grotendeels zijn inzichten.

Solidariteit

Een voldoende grote financiering van het federale niveau, betekent een bescherming van al de werknemers van dit land, al de gepensioneerden, al de zieken, of ze nu Franstalig of Nederlandstalig zijn

De lopende onderhandelingen kunnen voor de mensen overkomen als een ver-van-mijn-bedshow. Ik kan dat gevoel begrijpen. Nochtans gaat het vandaag over onze toekomst. De toekomst van ons allemaal: Vlamingen, Walen en Brusselaars. In tegenstelling tot wat men soms hoort, zitten de gepensioneerden, werknemers, zieken - of ze nu in Vlaanderen, Wallonië of Brussel leven - allemaal in hetzelfde schuitje. En als we de solidariteit van ons land willen verdedigen, als we voor onze kinderen toegankelijke en kwalitatieve gezondheidszorgen, een waardig levensniveau en een fatsoenlijk pensioen willen verzekeren, dan moeten wij nu onze stem laten horen.

Mijn geschiedenis en mijn belang

Ik ben geboren en opgegroeid in Vlaanderen, in Limburg. Toen ik 18 was, verhuisde mijn familie naar Wallonië, naar Ougrée zodat mijn vader, mijn broers en ikzelf bij Cockerill konden gaan werken, bij gebrek aan werk in Vlaanderen. Wij waren met tienduizenden Vlamingen, uit Limburg en uit de Kempen. Zonder de solidariteit waarvan wij in die tijd konden genieten, zouden de Vlamingen arm geweest zijn. Dat mogen we niet vergeten!Daarom ben ik zeer begaan met de huidige onderhandelingen. Want achter de fiscale autonomie van de gewesten gaat het risico schuil van een aftakeling van de financiering van het federale niveau, van "het België van iedereen", zoals Elio Di Rupo het zo goed zegt. Het is voor mij essentieel dat de federale staat niet alleen over de budgetten, maar ook over de fiscale instrumenten beschikt die hem in staat stellen om zijn verantwoordelijkheden na te komen: de schuld en de sociale zekerheid.Het federale niveau betekent voor mij eerst en vooral het behoud van de solidariteit tussen alle burgers van dit land, of ze nu Vlaming, Waal of Brusselaar zijn. Kortom, een gepaste financiering van de sociale zekerheid. De sociale zekerheid, dat is de garantie op steun in geval van ziekte, werkloosheid of pensioen. Als wij, bij de economische crisis die we doormaken, geen sociale zekerheid hadden gehad die een ware bescherming vormt tegen de gevolgen van de crisis, dan zouden de gevolgen voor de burgers nog veel rampzaliger zijn geweest.

De gevaren van de toekomst

De sociale zekerheid zal een aantal belangrijke uitdagingen moeten aangaan in de komende jaren. Het Planbureau berekende dat de sociale uitgaven als gevolg van de vergrijzing van de bevolking tegen 2030 met 3,7 procent van het BBP zouden stijgen, met 28 miljard euro dus. De federale overheid zal dus nood hebben aan meer middelen om deze uitgaven te kunnen dragen en dus aan alle senioren een fatsoenlijk pensioen te garanderen, toegankelijke en kwaliteitsvolle gezondheidszorgen en een waardig levensniveau.Als deze middelen op het federale niveau in beslag genomen zouden worden ten voordele van de gewesten, zouden ofwel de pensioenen dalen, ofwel zou de federale overheid nieuwe belastingen moeten heffen of nieuwe sociale bijdragen. Is het dat wat we willen voor onze gezinnen, voor onze kinderen?

De voordelen van grootschaligheid

Een eerlijke financiering van de sociale zekerheid verdedigen, wil niet zeggen dat we het opnemen voor het Belgique de papa. Het wil zeggen dat we de werknemers verdedigen! De Waalse, Vlaamse en Brusselse werknemers van dit land hebben de sociale zekerheid samen opgebouwd, door het risico te delen op het hoogst mogelijke niveau om het zo efficiënt mogelijk te maken. Paul Krugman, winnaar van de Nobelprijs voor Economie, legde onlangs nog uit dat hoe groter het gedekte territorium is, hoe groter de bescherming: "Als het overgrote deel van de sociale zekerheid zou worden betaald op de schaal van de eurozone (...), dan zou er een groot effect kunnen zijn van automatische bescherming. De dingen zouden minder moeilijk zijn vandaag als de pensioenen van Spanje verzekerd waren door de sociale zekerheid van de eurozone."Een voldoende grote financiering garanderen van het federale niveau, betekent dus een bescherming van al de werknemers van dit land, al de gepensioneerden, al de zieken, of ze nu Franstalig of Nederlandstalig zijn.

Het precieze gebruik (3681 - 3700)

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (3681 – 3700)

3681. kunst: misschien is het de grootste troost van de kunst dat zij laat zien dat wij niet te troosten zijn.

3682. links en rechts (1): "Als opiniepeilers vragen waar 'links' en 'rechts' in de politiek voor staan, zeggen de ondervraagden dat ze dat niet weten. Maar tegelijk weten ze heel goed of ze zichzelf links dan wel rechts voelen." "We staan voor een soort raadsel. De tweedeling links-rechts is springlevend, maar politici hebben de grootste moeite om er inhoud aan te geven." Dat constateerden in 2002 twee befaamde Franse politicologen; sindsdien is daar weinig verandering in gekomen. En dat terwijl die politieke tweedeling een Franse uitvinding is, uit 1789, waar ze niet weinig trots op zijn.

3682. links en rechts (2): de vraag is of links beter is dan rechts. Als links betekent de materiële en culturele emancipatie van alle mensen is dat zonder twijfel het geval. Een dergelijke emancipatie is op dit moment – binnen zekere grenzen – mogelijk en wat ze onmogelijk blijkt te maken zijn de feitelijke en ideologische schijnbewegingen van rechts.

3683. psychiatrie: psychiater Jules Tielens (1960), winnaar van de tweejaarlijkse Ereprijs van het Fonds Psychische Gezondheid: “Wetenschap wordt overgewaardeerd in dit vak.”

3684. de laatste neologismen: het hightechkerkhof (het ruimteschroot dat rond de aarde cirkelt); kosmische afvoerputjes (zwarte gaten); theatraal ouder worden; een savante neuroticus; hij keek naar al die rauwe vis, alsof de Leviathan zelf werd opgediend (B. Barnard); mijn ouderwetse, volslagen ontherapeutiseerbare ego! (idem); een ontmoeting, hoe blikwisselingskort ook … (Willem Jan Otten); de Dode Drie: W.F. Herriemans, Gerard Reetje en Harry Mulo (Paul Claes); ‘As the old sing, So the Young twitter’ (idem); het filternet (een beperkt internet met weggezuiverde sites).

3685. de gelovige in ons (1): ondanks de Verlichting en de secularisering leeft diep in ons nog steeds een verborgen gelovige. Zoals Nietzsche al heeft opgemerkt toont zich dat onder meer in ons onverwoestbaar vertrouwen in het heilzame karakter van de waarheid. Dit (bij)geloof, waarvoor het christendom eeuwenlang de geesten heeft rijpgemaakt, moge dan terecht zijn op het terrein van de (toegepaste) natuurwetenschap, in bepaalde aangelegenheden is het zaak zich gepast van de waarheid te distanciëren, er behendig, listig, enigszins hypocriet mee om te gaan, ze te overdekken met andere noodzakelijkheden, haar monopoliserende eisen in te kapselen in weer andere, want er zijn vele gevallen waarin de waarheid niet identiek is aan ons heil.

3686. de gelovige in ons (2): hoewel de rede als twee eeuwen kandideert voor het ambt van Oppermanager, toch herhalen we voortdurend gelovige schema’s binnen het kader van het neoliberalisme, de meest recente civiele religie. We redeneren nog steeds met stilzwijgend geaccepteerde theologische concepten: geest tegenover lichaam, presteren in het zweet onzes aanschijns met functioneringsgesprekken als de nieuwe biecht en steevast een beloning in een verre toekomst (de verlokking van het christelijke lineaire tijdsproces met een hemel aan het uiteinde daarvan). Het lijf moet nog altijd bedwongen worden, lijden verheft de mens en de nieuwe heiligen zijn de fotomodellen die ons een schuldgevoel geven omdat hun ideale vormen voor ons onbereikbaar zijn. Wellust en passie zijn nog steeds een bron van schuldgevoelens, vrouwen die naar sex verlangen nog altijd gestoord. In een mainstream film worden sadistisch geweld en zelfs martelingen probleemloos getoond, terwijl frontal nude nog altijd controversies oproept. Als alles tegenzit verlangen grote groepen naar de redder, de verlosser. Het ontbreekt ons aan een modern (volstrekt gelaïceerd) mensbeeld, waarin onze reële vermogens niet verder gaan dan onze beperkingen en omgekeerd.

3687. de deïst: de voorloper van de moderne ietsist, al zat de eerste wat ruimer in zijn vel dan de tweede.

3688. rationalisme als godsdienst: voor de radicale Verlichters stond de studie van de menselijke natuur centraal, want slechts op basis daarvan konden zij iets zinnigs zeggen over de opbouw van de maatschappij. Drie menselijke kenmerken onderstreepten zij: rede, passie en empathie, als pijlers van de seculiere samenleving. Voor de radicale verlichtingsdenker is passie onze drijvende kracht, die best door de rede gestuurd kan worden, zij het dat de laatste nooit (!) de overhand kan halen. De ontkenning daarvan is inherent aan de religie, waarin al het lichamelijke slecht is en allen het spirituele telt. Of het strikte rationalisme als een voortzetting van de godsdienst! Men leze hierover: Philipp Blom, Het verdorven genootschap. De vergeten radicalen van de Verlichting, De Bezige Bij, 2010.

3689. het mislukken van de Verlichting: als sinds de Franse Revolutie (en zelfs al vroeger) liet een toenemende kritiek op de Verlichting van zich horen. Ook al erkent men het overtrokken karakter van de Verlichtingsidealen toch is het niet aan twijfel onderhevig dat zij in relatieve zin kunnen worden gerealiseerd. Het probleem is dat de Verlichting werd gekaapt door de industrialisering, de tweede revolutie van die tijd, die geleidelijk de staat wist te bezetten en die, ondanks de latere arbeidersbeweging en het daardoor afgedwongen algemene stemrecht, die macht nooit echt uit handen heeft gegeven. Deze ontwikkeling laat zien dat materiele krachten (zoals de groei van de welvaart) veel sterker zijn dan spirituele (zoals het verlangen naar een echte democratie, het ideaal van de waarheid of de egalitaire broederlijkheid). Dat de mensen zich met een zekere instemming hebben overgeven aan het (beknellende, onderdrukkende) machtsapparaat van het industriële systeem leert ons iets over de mens, iets dat in tegenspraak is met de gangbare inzichten in zijn aard.

3690. De Wever: ook De Wever is gedoemd weer weg te zinken. Wat we zullen overhouden is een nog immer weeklagend Vlaanderen.

3691. jezelf vinden: Benno Barnard op zijn blog in Knack: “Jezelf zoeken?. Achter die lelijke term gaat een wereld van hedendaagse misvattingen omtrent de menselijke aard schuil. Die uitdrukking suggereert dat je wezen een object is dat je ooit ergens op de zolder of in de kelder van je existentie hebt opgeborgen, omdat je er geen raad mee wist. Maar als je je Zelf kunt zoeken, kun je dat Zelf ook vinden, nietwaar – en het vervolgens in je borst planten’. Daaraan voeg ik toe: ons zelf is veeleer een gebeuren, een proces binnen de werkelijkheid waarvan het deel uitmaakt.

3692. tegen de psychologie: dezelfde Benno in echte Dalrymplestijl: “De psychologie, dat verwerpelijke narcisme van ons heeft de religie vervangen. In de oude wereld was het zo, dat de betekenis van ons leven zich buiten onszelf bevond en de verantwoordelijkheid voor ons leven binnen onszelf. Maar er heeft zich een fatale omkering voltrokken: de psychologie heeft ons een nieuwe heilsleer aangepraat, een ideologie voor rijke, luie, verwende, nooit volwassen geworden mensen, die menen dat de betekenis van het leven in hun persoonlijke geluk schuilt en dat de omstandigheden verantwoordelijk zijn. Dat is namelijk wat het zo populaire woord depressie uitdrukt: u kunt er zelf niets aan doen als u te bedonderd bent om uw bed uit te komen. Ieder zuchtje van verveling noemt u depressie, wat uw lamlendigheid in minder dan een seconde tot een ziektebeeld sublimeert”.

3693.het treurige post-aap-zijn: nogmaals die dekselse Benno: “ Ik ben ongetwijfeld een van heimwee vervulde pessimist, met rare ideeën over de mens, zijn literatuur en zijn geschiedenis. Mijn denken lijkt helemaal niet op dat van mijn tijdgenoten. Ik voel afgrijzen bij hun lichtjes verlekkerde aanvaarding van ons post-aap-zijn. Ik vermoed dat de neodarwinistische meedogenloosheid me met dat gevoel opzadelt. (…) Het Zelf van de aapmens is niet goddelijk meer, maar natuurlijk. Omdat het natuurlijk is, gedraagt het zich conform het belang van zijn genen. Zijn erfelijk materiaal heeft de rol van God overgenomen: het is de enige instantie waaraan hij verantwoording verschuldigd is. Vandaar dat iedere therapeut u zal verzekeren dat u recht hebt op kinderen, juist als narcist, en vervolgens op een echtscheiding”.

3694. een intellectuele spagaat: de Nederlandse romancière Franca Treur: “Je staat er versteld van dat studenten die met volle overgave natuurkunde studeren toch nog volop in de scheppende en bestierende God blijven geloven. Raar maar waar: ze weten dat allemaal met elkaar te rijmen.”

3695. een andere spagaat: en hoe rijmen de sciëntisten hun bijzondere wetenschapsopvatting met de overduidelijke irrationaliteit van hun dagelijkse leven?

3696. uit Wikileaks: volgens Amerikaanse diplomaten leven er bij een aantal hooggeplaatsten binnen het Vaticaan ‘resten van antisemitische gevoelens’.

3697. Sarah Palin (1): Tom Vandyck in De Morgen: “Het vereist niet eens zo veel verbeelding om in Sarah Palin het aloude pornocliché te zien van de stoute secretaresse die haar opgestoken haar losschudt en de bovenste knoopjes van haar bloes alvast verleidelijk lonkend losmaakt wanneer de bonkige klusjesman binnenkomt.”

3698. Sarah Palin (2): in een aflevering van ‘Sarah Palin’s Alaska’ ging deze dame op elandenjacht nabij de poolcirkel. Daar stond ze met een geweer te pronken. Dit is een softe vorm van ‘gun porn’. Wat ze probeert te bewijzen is dat ze echte Amerikaanse is, iemand die overweg kan met vuurwapens, zich weet te redden in de wildernis en zich door niks of niemand laat commanderen. Het goede oude cliché van het wilde Westen, dus. En dat terwijl in de USA tachtig procent van alle mensen in de steden woont.

3699. ónze Sarah Palin (1): hij schiet niet met een buks op elanden, maar hij kan ze eten. En van welke ‘soft porn’ bedient hij zich om het volk van zijn gelijk te overtuigen?

3700. ónze Sarah Palin (2): de N-VA-voorzitter: “Ik weet dat ze van me zeggen dat ik opgesloten zit in mijn grote gelijk. Maar dat vind ik onzin. Afstappen van je gelijk, Bart Anciaux is daar destijds mee begonnen. Zeg dan gewoon dat je geen overtuigingen hebt en stop er dan in godsnaam mee.“ De ‘hard porn’ van het grote gelijk, dus, en altijd tegen iemand janken op z’n Calimero’s.

Het precieze gebruik (3661 - 3680)

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (3661 – 3680)

3661. de Franse natievorming: Michel Rocard, de voormalige socialistische premier van Frankrijk: “De geschiedenis van andere Europese natiestaten is die van taalkundige gemeenschappen die opkomen voor hun handelsbelangen. Frankrijk creëerde zichzelf door vijf culturen – de Bretonse, de Occitaanse, de Elzasiaanse, de Corsicaanse en de Vlaamse – te vernietigen. We zijn de enige Europese natie die een militaire creatie is van een niet-homogene staat”.

3662. Vaticaanstad: het is onmogelijk dat dit kleine, naar hartelust bankierende staatje in het hart van de maffiastaat Italië kan liggen zonder mee te zinken in onfrisse, erg stinkende moerassen.

3663. een waarheid uit onvermoede mond: Joseph Ratzinger (37 jaar voor hij paus werd): “En zo is de kerk voor velen het voornaamste struikelblok van het geloof geworden. Ze kunnen er enkele nog het machtsstreven van de mens in zien.”

3664. God (1): een God die Nederlandse schrijvers leest moet tegen een stootje kunnen. Gerard Reve stelt hem voor als een ‘éénjarige, muisgrijze ezel, die door hemzelf wordt bereden’. Hij wordt meestal weggezet als een wrede patriarch, die kinderlevens verpest (Jan Wolkers), de geest grote schade toebrengt (Jan Siebelink, J.M.A. Biesheuvel) en als een praatjesmaker die in de Bijbel baarlijke nonsens laat vertellen (Maarten ’t Hart). Hij wordt met de bekeringsijver van de missionaris bestreden door Rudy Kousbroek en door W.F. Hermans, die zelf in zijn werk dwangmatig de chaos probeerde te bezweren. Hij werd overbodig geacht door Harry Mulish, die de Schepper van zijn eigen Universum was, en door Multatuli, die dacht dat de mensheid zonder God kon, omdat ze hém hadden, dé schrijvende verlosser die zich identificeerde met Jesus.

3665. God (2): Kellendonk kwam uit op de paradox van het ‘oprecht veinzen’. Uit volle borst geloven, dat lukt ons intellectuelen niet meer, maar het heeft zin om te doen alsof.

3666. kunst: kunst, zei Hella Haasse, is geloven zonder God.

3667. mooi gezegd: een plotseling rekkelijke Ratzinger.

3668. God (3): Voltaire: “De rede zegt dat we het bestaan van God moeten aannemen, maar de waanzin wil Hem definiëren.”

3669. de tautologie van de week: tijdens de studentenbetoging in Londen: “Tory scum!”.

3670. Bolkestein (1): een Wilders met beffen, een demon met doktershoofd, een embryonale populist met pommade.

3671. Bolkestein (2): Walter Pauli in De Morgen: “"Ik was oprecht geschokt toen ik las dat Frits Bolkestein de Joden aanraadde om vanuit Nederland naar Israël en de VS te verhuizen, de enige landen waar ze beschermd zouden zijn tegen moslims. Ik heb Bolkestein altijd gezien als een rechtse, conservatieve liberaal. Maar nog altijd een liberaal. Ik heb me blijkbaar vergist. Bolkestein zal volhouden dat hij geen racist is. Ik geloof hem. Maar hijverspreidt populisme en paniek. Hij dedouaneert Wilders en zijn zootje. Door te mikken op de islam in plaats van op 'ras', hoeven die niet te zeggen dat iedereen met kroeshaar en donkere huid gevaarlijk is. Dat men in de Leuvense stationscafés dwaasheden verkoopt, tot daar aan toe. Als Bolkestein toogpraat opblinkt tot een serieus discours, is dat onrustwekkend. Ook in België stel ik vast dat eminente intellectuelen en progressieven zich grote zorgen maken over 'de islam'. Maar ik hoor ze zich amper afvragen waarom dat probleem van moslimfundamentalisme zich altijd stelt in Schaarbeek, Anderlecht of Molenbeek, en nauwelijks in Ukkel, Bosvoorde of de betere buurten van Elsene.”

3672. De Nederlandse top-200: om het jaar publiceert De Volkskrant de lijst van de tweehonderd machtigste mensen van Nederland. De werkgeversvoorman Bernard Wientjes is uitgeroepen tot invloedrijkste Nederlander van 2010. Hij bekleedt de eerste plaats omdat de werkgevers, wanneer het gaat om belangrijke onderwerpen als pensioenen, steeds vaker rechtstreeks zaken doen met de werknemers. Ook van invloed was de succesvolle lobby bij de kabinetsformatie. Zo kreeg Wientjes zijn gewenste sterk ministerie van Economische Zaken met dito minister: Maxime Verhagen (CDA). Als de invloedrijkste man van het jaar een voorzitter van een werkgeversorganisatie is: boer, pas op je tellen!

3673. een door de geschiedenis achterhaalde mop: wat is de gelijkenis tussen een kerstboom en een priester? Allebei sierballen.

3674. de oerleugen van de maand: Martin Bosma toont in zijn 'De schijn-élite van de valse munters' aan waarom Wilders van een rechts liberaal perspectief is gegroeid naar het economisch linkse conservatisme van de SP. Wilders is in zijn economische visie volgens deze auteur een links-conservatieve politicus. En sociaal cultureel? Wellicht is hij, sociaal en cultureel gezien, zelfs oerlinks. Wilders streeft ernaar om Nederland, zoals dat door links tot stand is gebracht, te behouden. En wellicht is links niet meer links. Het zijn verwarrende tijden! Zelden heb ik een tekst gelezen die zo van verdraaiingen, historische schuinsmarcheerderij en van kromme denkfiguren aan elkaar hangt.

3675. wonderbaarlijke gedichten: Paul Verlaine was een man die dronk, het haar van zijn verloofde in brand wilde steken, zijn bloedbroeder Arthur Rimbaud beschoot, zijn moeder wilde wurgen en ondertussen onweerstaanbaar mooie gedichten schreef.

3676. Wilders welkome vijanden: het succes van Wilders berust op een vijandmodel. In de politiek zijn het de oude elites en de linkse bureaucraten. In het maatschappelijke leven de grachtengordelintellectuelen. En in de rechtszaal de D6-rechters. Waarom het haatmodel voor de meeste mensen zoveel aantrekkelijker is dan het overlegmodel is niet zo direct duidelijk. Misschien brengt een opmerking van George Steiner enig licht: in de haat realiseert de mens zijn ziel ten volle en onmiddellijk en zonder moeite, veel meer dan in de moeizame, indirecte, bijna onlichamelijke en langzame dialoog.

3677. engelen: engelen hebben een ontzettende degeneratie doorgemaakt tot ze helemaal onzichtbaar werden. Duivels daarentegen zie je overal.

3678. Berlusconi en de immanente gerechtigheid: voor een man die al zijn kaarten heeft gezet op fysiek vertoon, dierlijke kracht, schoonheid, potentie en verleiding moet het extra moeilijk zijn om getuige te zijn van zijn lichamelijk verval. Dit verval zal waarschijnlijk de enige reden zijn voor zijn dreigende ondergang.

3679. de kiezers: bij een kudde schapen verschijnt de wolf vanzelf.

3680. een Italiaanse anekdote: op 3 februari 2010 keek Berlusconi de burgemeester van Assisi, Claudio Ricci recht in de ogen. Il Silvio zag direct dat deze man met flaporen, ingevallen snoetje, kalend voorhoofd en, dat ook nog, verkeerd gekozen bril niet kon fungeren als sexy stembusicoon voor zijn partij. Vervangen dus door ‘een mooi meisje’. Gelukkig bleef Berlusconi de heer die het beste met de mensen voor heeft en nooit te beroerd is voor een beetje persoonlijke aandacht. Nadat Ricci zijn vonnis had gehoord, overhandigde de premier hem een visitekaartje: inderdaad, van de plastische chirurg. “U hebt flaporen, weet u dat? Hier, een uitstekende cosmetische chirurg, geloof mij. Bel hem”. Is dit echt gebeurd? Jazeker, de bleke burgemeester van Assisi vertelde het na afloop zelf aan de pers.

Het precieze gebruik (3641 - 3660)

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (3641 – 3660)

3641. Wikileaks en de toekomst: de regeringen, die door Wikileaks in het openbaar in hun blootje staan, reageren uiteraard gepikeerd. Staten zijn nu eenmaal lichtgeraakte primadonna’s. Maar er is veel meer aan de hand. De regeringen maken van deze gelegenheid gebruik om definitief hun macht over het internet te vestigen. En, let nu op, pas hebben ze dit gerealiseerd of nog beter, nog terwijl ze dit aan het realiseren zijn, springt de hijgtijger van de commercie hen op de rug en legt het internet zijn voorwaarden op. Het is bovendien onduidelijk wie het initiatief neemt, wie de handpop is van wie.

3642. de laatste neologismen: de rechtse regering in Nederland, een testimonium paupertatis; flauwekulkunst (een populistisch scheldwoord); de blaartrekkende kabinetsformatie in België; multikul.

3643. rechtse hobbies: kromspraak, leugens om slechtswil, BMW’s, aftrekposten, nalatigheden, vergissingen (maar geen misdaden), zwartepieten, dwangbevelen naar onder, smeekbeden en mensenoffers naar boven, populisme met de lippen, horigheid aan de hogere machten, horizontale zielen, ongelofelijke eufemismen, volksjezuïtisme, staatskasjansenisme, de noodzaak van loonsverhoging van alle leiders, verantwoordelijkheid op alle terreinen (behalve voor de rechter), connecties, lobbyisten, kiezersbeloften en de wijzen waarop men ze ongevaarlijk doet imploderen, de linksen als pispaal voor alle kwaad, de onkreukbaarheid van het maatpak (niet van de persoon), leuke belastingsverlagingen, de belastingsheffing als een vorm van georganiseerde diefstal, het loflied op de hardwerkende binnenlander, de openbare argwaan voor de buitenlander, erg creatieve dysfemismen voor de werklozen en de gehandicapten, harde straffen, de neoliberale rechtvaardigheid, de uitbuiting met een strikje eromheen.

3644. het recept van de Amerikaanse Republikeinen: de uitgemergelde patiënt moet dringend afslanken. De inkomensongelijkheid is in de USA op dit moment even groot als in China. Ondanks de Amerikaanse economische groei in de afgelopen dertig jaar, is daar feitelijk niets gedaan aan de armoedebestrijding.

3645. een geval van Freudiaanse doodsdrift: kijk naar Wilders en zie een opgejaagd hert, een nerveuze jongen die boven zichzelf is uitgegroeid, zich vastklampt aan clichés van de haat en alleen nog vooruit kan door zichzelf uit te vergroten en opnieuw uit te vergroten en tot zulk een hoogte dat ook voor hemzelf de spanning niet meer te verdragen is. Hij richt zichzelf ten gronde.

3646. fascisme (1): in de optiek van sommigen is niemand een fascist als hij nog geen zes miljoen joden heeft vergast.

3647. een te verklaren mensbeeld: het mensbeeld van de Verlichting is ons vertrouwd (de mens is zodanig dat hij efficiënt kan waarnemen, dan oordelen en dan efficiënt kan handelen). Veel minder duidelijk is de eerder ‘irrationele’ mensopvatting die bijvoorbeeld aan het fascisme ten grondslag ligt. Daarvoor ontdekte ik zopas in mijn lectuur van Eric Rosseels een paar geschikte termen: la conscience immédiate (Bergson, versus la conscience réflechie; het élan vital (Bergson); de somatisering van het bewustzijn (een onberedeneerd voelen van de positieve spanning van het geënthousiasmeerde lijf), de nul-orde van de zelfobservatie (een algemene uitschakeling van het ik-besef in allerlei vormen van opwinding, agressiviteit, bewondering en devotie).[1] Dit alternatieve mensbeeld is echter geen gereedliggend schema binnen de mens: het is op zichzelf een gegroeide, zinvolle en dus verklaarbare reactie op concrete omstandigheden.

3648. binnen en buiten: een mens ontwikkelt zich niet zozeer aan zijn binnenkant, maar in een reeks onophoudelijk op elkaar volgende conversaties, door een praktische positiebepaling in allerlei wisselende situaties, in complexe interacties met anderen. Omdat een mens georganiseerd raakt vanuit zijn buiten wantrouw ik iedere vorm van filosofisch idealisme.

3649. consumentisme: consumptie is een egocentrische en narcistische bezigheid, gericht op de vervulling van verlangens (daarom roept zij van conservatieve zijde zoveel moraliserende weerstand op). Arbeid daarentegen is een bezigheid die precies steunt op uitstel (en veelal afstel) van bevrediging. Het is dit uitstel dat, om aanvaardbaar te zijn voor het individu, maatschappelijk moet worden gerechtvaardigd. De arbeid moet zinvol en rationeel zijn, maar de ondertussen onomkeerbaar geworden arbeidsdeling maakt dat juist iemand nog weet wat de precieze maatschappelijke zin van zijn arbeid is. Daar had juist het fascisme zijn originaliteit: de integratie van de zinloze bezigheid van de enkeling in het project van de Grootsheid van de Natie. Binnen het recente consumentisme sterft de religie van de arbeid af. Men werkt vooral om te kunnen consumeren. Consumenten vragen van de maatschappij alleen geld en infrastructuur, geen zinvol bestaan. Daarvoor zullen zijzelf privé wel zorgen. Terwijl het collectieve gezag zichtbaar implodeert werkt de consument aan een relatieve autonomisering, waarbij hij wel afhankelijk blijft aan een onophoudelijke koopkrachtverruiming. Als die koopkracht aanzienlijk afneemt is een of andere vorm van eigentijds fascisme misschien opnieuw een alternatief.

3650. het fascisme (2): Eric Rosseels: “Het fascisme is in de eerste plaats een poging om te vergeten, in een wereld waar de genotsmiddelen verdacht zijn gemaakt. Een vergeten dat de vorm aanneemt van een transcendentale ervaring en van agressiviteit jegens hen die beweren dat die problemen niet vergeten mogen worden, maar rationeel opgelost.”[2]

3651. Wilders: en zijn groothandel in ongediertebestrijding.

3652. de caféfilosoof: in het normale, niet-vertraagde leven zijn wij haastige, slordige en zeer selectieve waarnemers. In een café echter, achter een dampende kop koffie en ver van alle praktische beslommeringen, is het mogelijk de snelle wereld met een passende traagheid te bekijken. Al komen onze oordelen drie decennia te laat, of meer, so what?

3653. de verrechtsing: in Nederland, waar de TV-zenders volgens de rechtsen al te links zijn angehaucht (“Ieder nieuwsprogramma klinkt als De Volkskrant!”), is er nu een reactie: Pownews, dat elke werkdag van de week nieuws brengt met de toonzetting ‘rauw, provocerend, dwars, intelligent en ongecensureerd’. Op het voorlaatste adjectief na is dit helaas maar al te waar.

3654. de wet van de intimiteit: voor de politicus geldt de wet van de amusementsindustrie (die ook in toenemende mate geldt voor de serieuze cultuur): een privé-leven, dat gezien mag worden, is het halve werk.

3655. echte ontmoetingen: ik hou zo van stadscafés omdat je daar mensen kunt ontmoeten, zonder de last van directe vriendschappen of de druk van beroepsnoodwendigheden, omdat je daar kunt praten over algemene zaken zonder de dwangmatige wens de ander ook als persoon te leren kennen.

3656. het verraad van de intellectuelen: wat de rechtse media in Amerika zich vandaag de dag veroorloven, dat is ongezien. Ze vergiftigen het politieke discours. Het imperium van Rupert Murdoch, dat zijn geen nieuwsmedia meer, maar organen van georganiseerde haat. De columns, de hoofdartikelen, de tekeningen, de hele berichtgeving in The New York Post staan in dienst van de pure opruiing. Wat Glenn Beck, de commentator van Fox News ten best geeft, tart iedere beschrijving. En dan zijn er nog de attack adds, de propagandaspotjes vol van de platste insinuaties. Dit soort rechtse beschaving begint nu ook Nederland te besmetten. Zie nr. 3653. En er zijn talloze intellectuelen die onbezwaard en opgewekt met de wind meewaaien.

3657. de liberalen: waren ze vroeger oprechte progressieven (die parlementen, opera’s en ziekenhuizen bouwden), nu willen ze de geluksmachine van de staat uitzetten. Ze zetten de verzorgingsstaat genadeloos in zijn achteruit. Het eigen huis (het bedrijfsleven) blijft vrolijk gesubsidieerd, de belastingen moeten omlaag, ze pakken het vliegtuig zonder vliegtaks en wie het niet redt, die zoekt het zelf maar uit.

3658. mens, aap en samenleving: Frans de Waal: “Darwin zag een continuïteit tussen de dierlijke sociale instincten en de menselijke moraliteit. Volgelingen als Richard Dawkins proberen een onverbiddelijke scheidslijn te trekken tussen die twee. Dat was niet de visie van Darwin en ook niet de mijne. Als je zegt: een hond voelt je aan, een hond kan zich inleven, een hond heeft empathie, dan zal iedereen die een hond heeft dat kunnen beamen.“

3659. het belang van emoties: dezelfde Frans de Waal: “Het ergert me inderdaad als wetenschappers dingen aannemen in plaats van ze te onderzoeken. Het is niet enkel dat ze dieren niet hoog genoeg inschatten wat betreft hun intellectuele leven, maar het is ook dat ze de mens zien als een puur rationeel wezen. De mens is naar mijn mening deels rationeel, maar wordt vooral gedreven door emoties. Hume heeft ook gezegd – en Damasio heeft dat recentelijk herhaald – dat je eigenlijk niet kunt denken zonder emoties. Ik citeer Hume:’De ratio is de slaaf van de emoties’.”

3660. de stupiditeit van de eeuw: Lady Thatcher: “There is no society!”.

[1] Eric Roseels, Fin de siècle, 66, zie mijn Literatuurlijst.
[2] Ibidem, 78.

Nieuwjaarswensen

Nieuwjaarswensen

Ik wens al mijn trouwe lezers (en ook de occasionele) van harte een gezond en gelukkig 2011,een jaar waarin, naar ik hoop, de onrechtvaardige besparingen van de Europese regeringen de ogen zullen openen van alle nadenkende mensen. Nooit sinds de Tweede Wereldoorlog werd ons een zo bedrieglijk discours aangepraat, een systematische kromtaal die de Grote Roverijen legitimeert die door de economische en financiële machten tot noodzaak werden gemaakt en door hun politieke lakeien getrouw ten uitvoer (zullen) worden gebracht.

Ik wens al mijn lezers niet alleeen veel intellectueel inzicht toe, maar ook een flinke portie ethische moed: dat zij onvoorwaardelijk partij kiezen voor de slachtoffers, de zwakken en de uitgestotenen, dat zij niet - vanuit een menselijke, al te menseljke neiging tot meegaandheid of uit een even menselijk verlangen naar orde en harmonie - de realiteit ontkennen, dat zij daarentegen de dingen zien zoals ze zijn en die benoemen zoals ze niet lijken.

Ondertussen overtreft het aantal hits op deze blog op anderhalf jaar de 21.000! Dit is, zo komt het mij voor, met het oog op de onderwerpen daarin, een niet geringe prestatie.

A happy new year to you all!

Kees Buddingh'

Vader

De Canadese filosoof Charles Taylor wees er al op dat de innerlijke gesprekken met onze overleden ouders ons hele leven voortduren. Waarschijnlijk is er geen thema dat ons zozeer raakt als onze afhankelijkheid van vader en moeder, vooral als zij voor ons van grote betekenis zijn geweest. Daarom citeer ik hieronder een gedicht van Kees Buddingh'. In de zeventiger jaren werd zijn ironische aandacht voor het onaanzienlijke hoe langer hoe meer een fixatie op zijn eigen (gezins)leven. Hij publiceert dan een indringende bundel in memoriams en odes aan vrienden en verder twee kloeke bundels autobiografische sonnetten.


Soms, 's avonds, staat mijn vader in de kamer.
Vreemd oud geworden, haast vel over been.
'Slapen ze, Stientje en de jongens?' 'Ja, hoor.'
(Zij mogen hem niet zien.) Hij zucht tevree.

'Maken ze 't goed? Geen zieken? ' 'Nee', geen zieken
gelukkig. Alles prima.' Hij glimlacht,
klein op het puntje van de bank, zijn benen
nog korter dan toen hij een jongen was.

We praten niet, maar 'hou je taai, hé!' knikken
we als vroeger. ''k Ga weer eens, dag knul.' Hij staat
nog even voor mijn moeders jeugdfoto.

Het tuinhek piept. Ik luister naar zijn strappen,
die vederlichte, bulderende stappen
van iemand die terug moet in de dood.

Theodore Dalrymple en het sociologische idealisme

Idealisme als verneukeratieve oplossing voor materiële problemen

Hieronder druk ik een tekst van Frank Maerten uit De Wereldmorgen.be af. De tekst illustreert een neiging van vele denkers om maatschappelijke problemen op te lossen door middel van een 'algemene mentaliteitswijziging'. Wachten op een algemene mentaliteitswijziging is echter hetzelfde als wachten op de tijd dat water niet meer nat is. Als iedereen maar christelijk handelde, dan ... . Als iedereen maar wat meer rationeel was, dan ... . Zulke idealistische redeneringen (die de geest centraal stellen in plaats van allerlei materiële bestaansvoorwaarden) kunnen in onze tijd niet meer. Het is dan ook vreemd dat ze zo'n succes hebben, vooral bij diegenen die zich op het publieke of wetenschappelijke forum als pragmatici en zelfs als rationalisten profileren.

Inleiding

Enkele jaren geleden kreeg ik Theodore Dalrymples boek 'Leven aan de onderkant. Het systeem dat de onderklasse in stand houdt' ter recensie aangeboden. Het gebeurde voor de wereldwijde bankencrisis en de verwoestende effecten ervan op de levens van miljoenen mensen. Ik vond het toen al een waardeloos boek. En na de crisis, blijkt het helemaal een prul te zijn.

In 2001 verscheen in de VS 'Life at the Bottom. The Worl view that Makes the Underclass'. Het is het werk van een Engelse psychiater Theodore Dalrymple (pseudoniem van Anthony Daniels) die "werkt in een gevangenis en een daar vlakbij gelegen ziekenhuis in een grote achterstandswijk van een grote stad (blijkt Birmingham te zijn) in Engeland". Door de ongezouten uitspraken veroorzaakte het boek enige deining en verkoop. Het belandde ook op de Nederlandstalige markt. De vertaling werd grotendeels verzorgd door criminoloog Chris Rutenfrans die een inleiding (waarbij hij in een voetnoot nog even vermeldt dat hijzelf een pamflet heeft geschreven tegen euthanasie) voor de Nederlandstalige uitgave schreef: "Het beste boek dat ik ooit gelezen heb over criminaliteit en criminologie en een frontale aanval vormt op de cynische hypocrisie". Dat beloofde.

Autoriteit

Dalrymple schrijft vanuit zijn autoriteit als psychiater die de ellende kent van en werkt in de 'onderklasse'. ("De afgelopen tien jaar heb ik tienduizend mensen ondervraagd"). Het procédé in het boek is eenvoudig: er worden per hoofdstuk een aantal ‘vertegenwoordigers’ van de onderklasse aan het woord gelaten, er worden uitspraken gereproduceerd en daaraan worden conclusies verbonden. Het boek heeft dus zeker geen wetenschappelijke waarde. De lezer moet als 'waar' aannemen wat wordt verteld. De sociologische indeling van de Britse maatschappij in drie categorieën: Britse intelligentsia, een middenklasse en een onderklasse is een 'innovatie' die je als lezer maar als vaststaand moet beschouwen. Er wordt in het boek niet met voetnoten, verwijzingen of statistieken gewerkt. Het leest dus lekker weg, maar dit heeft als nadeel dat de lezer geen greep heeft op het waarheidsgehalte van het 250 pagina's tellende geschrift.

Realiteit

Dit alles neemt niet weg dat nogal wat vaststellingen die het boek bevat ook de realiteit zijn, niet alleen in Engeland. Alhoewel het boek nergens echt definieert wat we nu eigenlijk onder de term 'onderklasse' moeten verstaan (er is wel een soort beschrijving – zie verder), is voor iedereen de groeiende armoede tegelijkertijd met een ongebreidelde toename van rijkdom voor een ‘toplaag’ waarneembaar. Armoede die in vele gevallen van generatie op generatie wordt overgeleverd, maar waarbij toch ook nieuwe groepen uit de 'middenmoot' van de sociale ladder naar beneden tuimelen. Is dat de in het boek veelvuldig vermelde 'onderklasse'? Blijkbaar niet, want de schrijver betwist dat er in landen zoals Engeland nog werkelijke armen zijn: "Er zijn armen omdat ze simpelweg minder hebben dan de rijken". Er zijn volgens de auteur mensen die in ellende leven, niet in armoede. Vanwaar komt die ellende?

Dalrymple schrijft terecht: "Iedereen weet dat werkloosheid, vooral als die permanent is, buitengewoon destructief is". Dalrymple schrijft ook terecht: "Er is gewelddadigheid, er is seksueel geweld, er is een probleem met de scholingsgraad van hele groepen afgestudeerden". Maar wat zijn de oorzaken van de werkloosheid, al dat geweld, de schoolmoeheid?

Onderste laag

Op het einde van het boek wordt onrechtstreeks een tipje van de sluier gelicht onder wat we moeten verstaan bij de term 'onderklasse'. Dalrymple vertelt. "Een producent van de BBC wilde een "onverbloemde documentaire maken over de onderste laag van de samenleving (een derde van de bevolking), over het massale (en toenemende) analfabetisme en éénouderschap, het massale (en toenemende) voetbalvandalisme, geweld en druggebruik, de enorme losbandigheid en massale afhankelijkheid van de bijstand, over de totale hopeloosheid". Hij wilde "zich concentreren op de atomisering van het gezin, die zo krachtig was bevorderd door de progressieve wetgeving, de verzorgingsstaat en de culturele houding sinds eind jaren vijftig". Dat moest een documentaire worden over de 'onderklasse'.

Oorzaken

Wat zijn de oorzaken van dit alles? Neoliberalisme misschien? De ongebreidelde macht van economische groepen? De economische concurrentieslag die de intermenselijke verhoudingen aantast? Het terugdringen van sociale verworvenheden? De groei van precaire arbeid? Het opgefokte arbeidsritme en de flexibiliteit die de gezondheid, degezinsverhoudingen en de sociale verhoudingen aantasten? De (dikwijls willekeurige) fabriekssluitingen en delocalisaties? Monetair beleid en bezuinigingspolitiek? Het afbrokkelen van de macht van nationale staten en het ontbreken van een democratische greep op internationale beslissingsorganismen?
Niets van dit alles komt voor in het boek. Volgens Dalrymple zitten de problemen immers niet in de maatschappij, maar in de hoofden van de mensen. De Engelse titel is dan ook adequater dan de Nederlandse: 'The Worldview that makes the Underclass'. De ideeën, de inzichten, de meningen, de visies, dààr zit het kwaad. Die veroorzaken (‘makes’) een onderklasse. En die verderfelijke ideeën worden de mensen door andere mensen aangepraat. Wie zijn die andere mensen? Wie is daarbij de grote boosdoener, degene die de mensen op foutieve ideeën heeft gebracht? Het antwoord van het boek is: … de intellectuelen. Meestal wordt bedoeld de linkse intelligentsia, soms de bourgeois intellectuelen, soms gaat het over al wat progressief is. Want: "Het is niet de maatschappij, maar de geest die de boeien smeedt die mensen vastketenen aan hun ellende".
De ideeën van de progressieve intellectuelen hebben volgens de auteur nefast ingewerkt op de Britse maatschappij. Het onderwijs is naar de haaien, het gezin kapot, de armen blijven zich wentelen in hun ellende, misdaad wordt vergoelijkt ('zero intolerance'), het culturele leven is neerwaarts gericht, alle waarden worden gerelativeerd, drugs worden getolereerd en de seksuele revolutie is een ramp …
Allemaal de schuld van ‘de geest’, dus. Niets economisch, niets maatschappelijks. It's all in the mind.

Bezige bij

Dalrymple geeft in zijn boek geen oplossingen voor de door hem aangekaarte problemen. Maar er zit wel een impliciete boodschap in het boek: weg met de oorzaken van de huidige ellende. Dus weg met het de geesten vergiftigende gedachtegoed van het linkse intellectuelendom. "Allemaal de schuld van ‘de geest’, dus. Niets economisch, niets maatschappelijks. It's all in the mind"
Dat is dan de boodschap van een erg bezige bij. Zoals we al eerder vermeldden, zou de schrijver naar eigen zeggen de afgelopen 10 jaar tot tienduizend mensen hebben geïnterviewd. Maar dat is niet alles. "Enorme aantallen mensen, duizenden, mogelijk tienduizenden hebben me verteld dat er tegen hen waarschijnlijk geweld en andere misdrijven zullen worden gepleegd waarbij ze zich niet beschermd voelen door politie, justitie en rechterlijke macht."
Naast boekpublicaties (onder andere ook een novelle) is Dalrymple een gedreven artikelschrijver (op een website stonden er enkele jaren geleden 1.169 te downloaden) en werkt hij mee aan verschillende nationale en internationale kranten en tijdschriften (alle hoofdstukken uit het oorspronkelijke boek 'Life at the bottom' zijn tussen 1994 en 2001 als artikel verschenen en nu dus gebundeld), geeft interviews, polemiseert en heeft meer dan de halve wereld afgereisd. Die mens leeft meer dan drie levens. Of … vertelt niet altijd helemaal de waarheid.

Hiaten

Maar ondanks al die inzet, ervaring en onmiskenbaar schrijverstalent blijft de zwakke schakel van het boek de onbewezen stellingen, feiten, conclusies uit (geselecteerde?) verhalen. De hiaten. Wat niet is neergeschreven, lijkt me op zijn minst zo belangrijk als hetgeen er wel in staat (zie eerste wat ik schreef onder 'oorzaken').
Wanneer we in het hoofdstuk 'Het doet pijn dus ik besta' lezen dat "de oorzaak van de criminaliteit onder de blanke bevolking van Engeland voor elke redelijk oplettende waarnemer volmaakt duidelijk is, namelijk het tatoeëren van de huid. Een langzaam werkend virus wordt met de tatoeëernaald in het lichaam gebracht en vindt zijn weg naar de hersenen" dan had ik daarbij toch graag de vermelding van enige wetenschappelijke ondersteuning gezien. En niet alleen daarbij.

Want, is het écht zo dat het denken het zijn bepaalt?

Theodore Dalrymple, Leven aan de onderkant. Het systeem dat de onderklasse in stand houdt, Uitgeverij Het Spectrum, 2004.

Het precieze gebruik (3621 - 3640)

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (3621 – 3640)

3621. de pittigste Verlichting: dé Verlichting bestaat in feite niet, er zijn verschillende vormen ervan. Rousseau (de aanhanger van een natuurreligie) en Voltaire (de deïst) zijn beiden de uithangborden van de lauwe versie van deze beweging. Ze zijn maar klein bier in vergelijking met hun hardleerse, veel meer geradicaliseerde tijdgenoten: Paul-Henry Thiry d’ Holbach (atheïst en volstrekt materialist) en de even subversieve Diderot, de ‘sjeiks van de Rue Royale’, alwaar ze een berucht salon hielden.

3622. de materialisten (1): hoewel velen zich op deze eretitel beroemen zijn slechts weinigen onbevreesd voor de implicaties ervan. Ik denk aan de Anglo-Saksische wetenschapslui, die zich publiekelijk en programmatisch driemaal per dag inzepen met de ‘materialistische’ evolutietheorie en tegelijk schrikken van zelfs maar de flauwste schaduw van een sociaal-constructivistische wetenschapsfilosoof, die hier en daar laat zien dat de zogenaamde rationele wetenschap door maatschappelijke smetten in haar reinheid wordt aangetast.

3623. de materialisten (2): slechts de waarachtige materialist neemt het op zich zijn eigen stoffelijke bepaaldheid, dit wil zijn zeggen zijn afhankelijkheid, zijn kleinheid, zijn bijna hopeloze beperktheid tot op de bodem door te denken.

3624. identiteit: de barmhartige Samaritaan en de Amerikaan zijn zelden dezelfde.

3625. kerkelijke woordvoerders (1): de bisschoppen hebben hun woordvoerders waardoor het zo heilige woord van God steevast van gewijde naar ongewijde lippen verhuist.

3626. kerkelijke woordvoerders (2): wat een verschil met bijvoorbeeld Adolf Daens en Jef Ulburghs, priesters zonder tweedehands mondstuk, die zelf onbevreesd het woord voerden op de barricaden van de sociale vooruitgang.

3627. de laatste neologismen: de zelfbevlekkingsshow van Onan De Vadder; het opgeblazen, voortdurend aan zichzelf refererende kikkersperspectief van dezelfde TV-persoonlijkheid; er bestaat geen inquisitoriale, laserachtige nauwlettendheid in het denken; alleen het genie is gedwongen de bliksem met blote handen te vangen (Hölderlin); metaforen zijn vaak concentraten van mythes; de muziek, dit tantaliserende medium van geopenbaarde intuïtie aan gene zijde van de woorden, aan gene zijde van goed en kwaad, waarin de rol van het denken, zoals wij die begrijpen, ten diepste onvatbaar blijft (George Steiner); neuromarketing (het in kaart brengen van hersenactiviteit waardoor men inzicht krijgt in de reacties van kiezers of kopers): vandaar de term buyology in plaats van biology; een meelijwekkende pleefiguur; als minster ben ik sneuvelbereid.

3628. Schelling (Über das Wesen der menslichen Freiheit, 1809): “Dit is de droefenis die al het eindige leven aankleeft, die evenwel nooit werkelijkheid wordt, maar slechts dient tot de eeuwige vreugde deze droefenis te overwinnen. Vandaar de sluier van zwaarmoedigheid die over de hele natuur is uitgespreid, de diepe, onverstoorbare melancholie van al wat leeft. Slechts in de individualiteit is leven; en alle individualiteit rust op een duistere grond, die nochtans ook grond van de kennis moet zijn.”

3629. de filter van het denken: George Steiner: “De identiteit van ‘het denkende riet’, de vertroebelende alomtegenwoordigheid van het denkproces, werkt als een scherm. Daar waar de ervaring naakt en adamitisch zou kunnen zijn, wordt ze gefilterd en ten diepste gecompromitteerd. De verdrijving uit het Paradijs is een ‘val in het denken’. Vandaar dat er in het bestaan geen enkel element is dat niet ‘verziekt’ is door de bleke schijn van het denken’.[1]

3629. strenge denkregels: George Steiner: “De logica en de syntaxis… Deze axioma’s, deze sacrosancte regels die de contradictie regeren, wat doen ze anders dan de lokale bijzonderheden van de menselijke hersenactiviteit, de architectuur van de cortex, externaliseren?”[2]

3630. haat: George Steiner: “Aangezien haat het volledige palet van mentale en instinctieve krachten mobiliseert, zou deze wel eens de meest vitale en geladen geestestoestand kunnen zijn. Hij is sterker, coherenter dan de liefde (zoals Blake onderkende). Vaak is hij de waarheid meer nabij dan enig andere zelfbekentenis.” [3]

3631. de weigering om te denken: het denken is moeilijk, verward, onbedwingbaar en vol hinderlagen. Het brengt de denker vaak in een lastig parket. Daarom vraagt Steiner: “Wat voor duister maar begrijpelijk mechanisme van atavistische paniek, van onbewust ressentiment voedt ‘de opstand der massa’s’ en, vandaag de dag, de filisterachtige brutaliteit van de media, die alleen al het woord ‘intellectueel’ in het belachelijke trekken?”[4]

3632. epithetha met dubbel gebruik: ‘de opgeblazen egomaniak met raar haar’ (Julian Assange of Wilders).

3633. een leuke anekdote uit de Wikileaks: de burgemeester van Parijs kreeg bezoek van de Turkse premier Erdogan. Daarom had hij de Eifeltoren laten verlichten als de Turkse vlag. Toen dat president Sarkozy ter ore kwam werd diens vliegtuig ijlings met een omweg naar huis geleid. Sarko wil immers niets weten van een Turks EU-lidmaatschap en bij het zien van de Eifeltoren werd zijn toorn gevreesd.

3634. voetbal: de milieu-en financiële ramp genaamd WK-voetbal is gelukkig aan België en Nederland voorbij gegaan. Wat ons niet bespaard bleef is het inzicht in de onvoorstelbare horigheid van de staatslui en hun bereidheid alles op te offeren aan geld en persoonlijke publiciteit. Maar dat bleek al in vele andere opzichten.

3635. het CDA (Nederland) (1): deze christelijke partij bereikt dezer dagen een nooit geziene hoogte van schijnheiligheid en principeloosheid. Zopas bleek dat minister Hillen voor lange tijd een betaalde adviseur was voor de tabaksindustrie. Zijn partij ijverde destijds fanatiek voor de invoering van het rookverbod in de horeca en in de publieke sector.

3636. dokters: risicopatiënten die langskomen zijn hun laaghangend fruit.

3637. poëzie en natuurkunde: Johannes Diderik van der Waals (1837 – 1923) leidde in zijn proefschrift af hoe de druk en temperatuur van een gas met elkaar samenhangen, uitgaande van het bestaan van moleculen – in die tijd zeker geen onomstreden gedachte. In 1910 kreeg deze Leidse geleerde de Nobelprijs voor Natuurkunde (de derde Nederlander sinds 1901). Zopas werden ook enkele van zijn gedichten bekend. De in haar tijd bekende dichteres Jacqueline van der Waals was zijn dochter. Wie meer wil weten over de relatie van de kunsten met de wetenschap in de romantische tijd raad ik het bekende boek van Richard Holmes aan, De tijd van de verwondering. De ontdekking van de moderne wetenschap, zie mijn Literatuurlijst.

3637. het CDA (Nederland) (2): de merkwaardige gedachtesprongen van de leden van deze christelijke partij worden stilaan hilarisch. Minister Hillen: “In bijna alle landen waar christen-democratische partijen bestaan behoren ze tot de conservatieve strekking. Logisch, want christelijke waarden zijn gebaseerd op een boek dat op zijn minst 2.000 jaar oud is.“ Of nog: “Het volgen van de lokroep van de verzorgingsstaat is in wezen niet erg christen-democratisch”. Of nog erger: “Ik heb geen heksen waargenomen’ (over de criminelen in Wilders partij).

3638. Wilders: Bert Wagendorp in De Volkskrant na de onthullingen over de criminele dimensies van de kamerfractie van de PVV: “Geert Wilders, de blonde roeptoeter, is veranderd in een sms’ende zielepoot die niet anders te bedenken weet dan dat hij rust wil en dat de hyperige media het hebben gedaan. “ Minister Hillen wrijft de buil alweer weg : “Niets menselijks is ook de politici vreemd”.

3639. een lezersbrief in De Volkskrant (met daarin de namen van de PVV-criminelen en allusies op hun zopas ontdekte wandaden): “De PVV gaat het wel redden. Als Lucassen nou bij Agema door de bus pist, dan kan De Mos de eer opstrijken en Scharpe het zaakje aan Brinkman voor bier verkopen. Die doet net of ie drinkt, terwijl dierenvriend Graus met het restant Wilders allengs grijzende leidersmanen bleekt. Een goed geolied team!”.

3640. GroenLinks (Ned.): zeg voortaan: VroegerLinks.

[1] George Steiner, Waarom het denken treurig maakt, 51. Zie mijn Literatuurlijst.
[2] Ibidem, 52.
[3] Ibidem, 58.
[4] Ibidem, 62.