WEERWERK

Mensbeelden (2)

2012-01-26T15:18:00.001-08:00

Het gelaagde en conflictueuze karakter van mensbeelden

In het eerste deeltje van dit essay gaf ik een definitie van mensbeelden en ik besloot dat ze zowel innerlijk als uiterlijk conflictueus van aard zijn. Om verscheidene redenen geldt dit vooral voor moderne mensbeelden.

Omdat een mensopvatting een met de omstandigheden wisselende afdruk is van de menselijke aard zijn er nog andere wijsgerig-anthropologische redenen die de eenheid van het mensbeeld in de weg staan en dat vooral in de moderne tijd. Traditionele of de daarmee concurrerende innovatieve mensbeelden binnen onze cultuur kunnen identieke trekken vertonen, elkaar overlappen en beïnvloeden, maar zullen doorgaans op belangrijke punten van elkaar verschillen. Een eerste reden daarvoor is de onverenigbaarheid van onze belangrijkste waarden. De tweede is de dialectiek tussen enerzijds onze actieve wil om te bestaan en anderzijds ons ‘verlangen naar de val’ , dit wil zeggen een verlangen naar onderwerping, om onweerstaanbaar meegevoerd te worden door innerlijke of uiterlijke krachten, een tweeledigheid die in de moderne tijd ongemeen wordt verscherpt.

Velen geloven nog vandaag dat ons leven een convergerende doelgerichtheid bezit en dat allerlei waarden in één cultuur en zelfs die in verschillende culturen naar een universeel, eenvormig centrum verwijzen en dat alle culturen in die richting evolueren. Volgens Isaiah Berlin (zie foto) daarentegen is het onmogelijk onze belangrijkste waarden op één noemer te brengen. Deze auteur laat zien dat het ideaal van absolute gelijkheid niet rijmt met dat van absolute rechtvaardigheid, dat een wetenschappelijke theorie niet persé waar is omdat ze ook mooi is of ethisch veelbelovend. Volledige vrijheid voor de wolven betekent de dood voor de lammeren.

Daarover zegt Isaiah Berlin: "Deze botsingen tussen waarden zijn inherent aan het wezen van waarden en aan het wezen van de mens. Als ons wordt verteld dat die tegenstrijdigheden zullen worden opgeheven in een volmaakte wereld waarin alle goed dingen in principe met elkaar in overeenstemming kunnen worden gebracht, dan moeten wij degenen die ons dat vertellen antwoorden dat de betekenissen die zij geven aan de benamingen waarmee voor ons die tegenstrijdige waarden worden aangegeven, niet de onze zijn. Wij moeten zeggen dat een wereld waarin volgens ons onverenigbare waarden niet strijdig met elkaar zijn, ons voorstellingsvermogen volkomen te boven gaat; dat principes die in die andere wereld met elkaar in overeenstemming kunnen worden gebracht niet behoren tot de principes waarmee wij in het dagelijkse kleven vertrouwd zijn; als ze worden veranderd, dan is dat in begrippen die ons op aarde niet bekend zijn. Maar wij leven op aarde, en híer moeten we in iets geloven, en handelen. (…) Ik kan slechts zeggen dat al diegenen die op zo’n gerieflijk bed van dogma’s rusten het slachtoffer zijn van een vorm van zelfopgelegde kortzichtigheid, met oogkleppen die dan misschien wel tot tevredenheid leiden, maar niet tot inzicht in wat het betekent mens te zijn".

Het inzicht in de onverenigbaarheid van onze meest wezenlijke doelstellingen moest worden veroverd op de Verlichting, die, zoals men weet, uitging van de idee van een natuurlijke orde, innerlijk harmonieus en in principe kenbaar. Berlin ziet in deze van oorsprong Platonische opvatting drie elementen: ten eerste dat op elke vraag slechts één juist antwoord kan (en moet) bestaan; ten tweede dat er ergens een betrouwbare methode beschikbaar is die naar dit antwoord voert; tenslotte dat alle juiste antwoorden op belangrijke vragen per definitie met elkaar harmoniëren. Die elementen typeren niet alleen de Verlichting, ze zijn drie pijlers van de Westerse cultuur, maar ze worden in de zeventiende en vooral in de achttiende eeuw op een bijzondere wijze getransformeerd. Deze drie veronderstellingen poneren een eenheid die niet bestaat. Ze transformeren de wereld tot een geordende entiteit die ook voor de mens harmonie belooft. Daardoor maken ze in principe onze cognitieve, zingevende en sociale activiteiten makkelijker dan ze in feite zijn, want hoewel we daarbij op vele hindernissen stoten, die zullen niet voor altijd in onze weg blijven staan. Daaruit blijkt dat zelfs onder de ‘verlichte’ opvattingen een (verdunde) variant van de idealistische verleiding aan het werk is, een zwakke echo van de veel oudere mythische denkstijl, die, zoals we nog zullen zien, daarmee een familieverwantschap vertoont.

Al vlug raakte het geloof in een natuurlijke orde in diskrediet door de drie moderne revoluties: de Franse, de industriële en de romantische omwenteling. De conservatieve of revolutionaire mensbeelden, die na de drie omwentelingen ontstaan, zijn zonder meer een reactie daarop. Berlin acht de romantische revolutie ongemeen belangrijk, als een beslissende bijdrage aan het moderne mensbeeld. De radicale romantici zagen immers in de bevestiging van chaos, beweging en allerlei vormen van verdeeldheid de voorwaarde voor een waarachtige, volstrekt gesubjectiveerde creativiteit. De heroïsche, radicale en vaak extreem eenzijdige toon in het werk van sommige moderne cultuurcritici vindt zijn verklaring in hun romantische inspiratie. Hun mensbeelden dragen daarvan de stempel. Hoewel er over tijd heen gemeenschappelijke trekken te ontwaren zijn, toch zijn ze in de eerste plaats persoonlijke scheppingen, veelvormig en onderling tegengesteld. Van een configuratie van waarden is geen sprake meer.

Vervolgens gaat met de moderniteit een merkwaardige verbreding van onze geestelijke en materiële reikwijdte gepaard: het ego, in de eerste plaats dat van intellectuelen, betrekt zich niet meer alleen op de eigen omgeving of persoonlijke belangen, het voelt zich in toenemende mate verantwoordelijk voor het wel en wee van de eigen klasse, de staat, het eigen volk, de proletariërs, de nationale en zelfs de Europese cultuur. Die geestelijke horizonsverruiming (die paradoxalerwijze het pendant is van de inkrimping van tijd en ruimte, bijvoorbeeld van de ontwikkeling van het spoorwegennet, de uitvinding van de auto en de toenemende invloed van de massamedia) legde een nieuwe last op de schouders van een steeds maar groeiende groep mensen. Het werd moeilijker zich in die verbrede ruimte te oriënteren en daarin zinvol op eigen kracht te handelen. Het is dan ook geen wonder dan de verleiding tot een passieve levenstijl, die volgens Ricoeur verwantschap vertoont met de inertie in de fysische wereld, onder druk van die lastenverzwaring aanzienlijk in kracht toenam. De Franse filosoof noemt ons verlangen om niet te zijn misschien wel onze diepste passie. In ieder cogito zijn er van nature inerte, passieve krachten waarop de vrijheid zichzelf moet veroveren. Ricoeur onderstreept hoe de passies leiden tot een soort mauvaise foi, een excuus, waarin het tot vrijheid geroepen subject zijn vrijheid opgeeft en zich daarbij beroept op een onoverkoombare fataliteit: het beweert dat het niet anders kan dan te buigen voor sterke machten van binnen of buiten. In vele moderne mensbeelden is dat verlangen naar passiviteit aanwezig, zowel in een heroïsche als in een mildere variant. In de heroïsche variant lost het vrije cogito zich op in de stuwkracht van een of andere passie (bijvoorbeeld het extreme nationalisme), waarbij het zich gewillig laat transformeren tot een automaat. Daarbij ervaart het nochtans een gevoel van verlossing, een vreugdevolle, soms bijna extatische bevrijding door de volkomen overgave aan een enthousiasme dat de noodzaak van doordachte, weloverwogen beslissingen uit de weg ruimt.

De door conservatieven vurig bestreden en door romantische naturen extatisch verheerlijkte waardepluriformiteit (die neerkomt op een ontkenning van ons verlangen naar eenheid) én de dialectiek tussen onze actieve bestaanswil en onze natuurlijke en door de moderne omstandigheden erg versterkte passiviteit spelen een rol in de constructie van vele (conservatieve of revolutionaire) mensbeelden in de negentiende en de twintigste eeuw. Hun ontwerpers mengen beide tegenstellingen in allerlei verhoudingen en in verschillende intensiteiten door hun creaties, wat een bijdrage levert aan de gespannen samengesteldheid en verdeeldheid daarvan. Met het oog op dit alles kan men beseffen hoe complex het mensbeeld is en hoezeer de interpreet, die ze aan een onderzoek onderwerpt, zijn hermeneutische messen zal moeten slijpen om de wisselende krachtsverhoudingen tussen al die lagen en samenstellende delen correct in te schatten.

Die inwendige gelaagdheid geeft een mensbeeld van binnen uit de gestalte van een dynamisch, soms zelfs conflictueus geheel. Toch is het vooral de uitwendige relatie met de historische cultuur die mensbeelden veranderlijk maakt. Een voor de hand liggend voorbeeld is de ondergang van de verzuiling in Nederland, waarvoor Kwant een aantal oorzaken opsomt. Een wat breder voorbeeld is de overgang van het mythische naar het kritische denken die beide hun eigen type mensbeelden produceren.

(wordt vervolgd)

Het precieze gebruik (4761 - 4780)

2012-01-22T15:40:00.000-08:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4761 – 4780)

4761. het moderne liberalisme: het vroegere liberalisme dat vooral persoonlijke vrijheid voorstond is spoorloos verdwenen. Het zootje ongeregeld dat zich tegenwoordig liberaal noemt is ongenadig bezitterig (dat levert geld op) én racistisch (dat zorgt voor stemmen) én als het al niet conservatief christelijk is (Amerika is altijd het voorbeeld, want dat is goed voor zowat alles) dan is het in ieder geval ideologisch zo onliberaal dat het zelfs de staat met de grofste dreigementen dwingt hun privézaakjes tot hun voordeel te regelen.

4762. de laatste neologismen: de stijl van Hugo Camps als een geval van contrareformatorische barok (Benno Barnard); de kunstenaar als een beklagenswaardig persoon die vanuit de kookpot preekt tot de kannibalen (idem); het zeer mediatieke kielhalen van de laffe kapiteitn Schettino; appsolutely fabulous (over Chrome van Google); desperadojournalistiek vol van semantische vervuiling (een term van Leo Neels); de belazertrucs van de politici.

4763. een gedurfde waarheid: Bruno Tobback: 'Misschien moet de minister van Financiën maar foto's van de bestuurders van de banken op de achterkant van de belastingbrieven zetten. Dan weten de mensen waarvoor ze zoveel belastingen betalen.'

4764. de waarheid over de Erasmusstudentenuitwisselingen: actrice Lien Van de Kelder in Knack: 'Hoe vlotter je Frans sprak op examens, hoe moeilijker de vragen werden. Na een tijdje maakten we met opzet taalfouten. Zo waren we er snel vanaf en hadden we toch de beste punten.'

4765. kunst: ze is ook en misschien in de eerste plaats een oefenmatch tegen het noodlot.

4766. een inzicht: we zijn allen terminaal en daarom is iedere dode een appèl, een aansporing om vurig te leven, om intens te grijpen naar alles wat zich aandient.

4767. de geslaagde begrafenis: een gelegenheid waarbij je kan voelen: er hangt hier veel liefde in de lucht, verbondenheid, dat het tijdverlies is je te ergeren aan details, dat je het leven opnieuw bij de navel wil pakken.

4768. twee vragen: is het voldoende voor een goede zaak te staan om een goed mens te zijn? Ben je slecht omdat je opportunistische keuzes maakt?

4769. een artistieke voorkeur: omdat er op dit moment in de Royal Academy in Londen een prachtige tentoonstelling loopt over het werk van David Hockney rijst de vraag waarom ik soms - zoals zoveel mensen - dit kleurrijke oeuvre verkies boven de rauwe, realistische kunst van bijvoorbeeld Francis Bacon. Hockney weet te bekoren met zijn bijna sprookjesachtige kleuren, zijn altijd harmonieuze (maar zeer complexe) vlakvulling en in zijn recente werken door het erg aantrekkelijke thema van de zuivere natuur. Veel meer dan wij het beseffen of toegeven zijn we nog altijd romantici en dan nog van het simpelste soort (bijgekleurde dromen zijn veel aangenamer dan de werkelijkheid). Dit betekent dat onze behoefte aan desnoods imaginaire troost groter is dan die aan rationeel inzicht. Gelukkig hoeven we niet definitief te kiezen tussen Hockney en Bacon: alnaar het ons uitkomt kunnen we de voorkeur geven aan één van beiden of - wat een wat moeilijker, maar geen onmogelijk en evenmin een minderwaardiger werkstuk is - aan beiden tezamen.

4770. een nieuwe volkswil (1): De SP zou, als er nu (week van 22 januari 20123) verkiezingen werden gehouden, 32 zetels krijgen. Dat is 2 meer dan vorige week (15 januari 2012). De VVD staat op 30 zetels, net als vorige week. Sinds half december heeft de SP 7 virtuele zetels gewonnen. De PVV heeft de afgelopen maand juist 7 zetels in de peiling verloren. De partij van de helmboswuivende Wilders staat op 20 zetels, het laagste niveau sinds het aantreden van het kabinet in oktober 2010. De ophef rond diens kritiek op de hoofddoek van de Koningin en het Limburgse Statenlid Cor Bosman, dat een collega uitmaakte voor ‘uitgekotst stuk halalvlees’, doet de partij geen goed.

4771. een nieuwe volkswil (2): vooreerst blijkt uit wat voorafging dat de linkse partijen de laatste jaren flink achteruitgingen omdat ze niet links genoeg waren. Vervolgens zal blijken dat de linkse volkwil, heel anders dan de rechtse, niet zal worden getolereerd (en merkwaardigerwijze vooral niet door het eenvoudige volk).

4772. Muyters gedraagt zich als een echte NV-A-Waal: Van Besien op de radio: "Bovendien zet Muyters als minister van Begroting de schulden buiten de balans. Vlaanderen doet dus aan schuldopbouw zonder dat het zichtbaar is. Muyters zal de Vlamingen geld kosten."

4773. oneigentijdse problemen: Benno Barnard op zijn blog in Knack: "We schrijven september 2002. De torens in New York zijn al omgevallen, maar wij zijn tijdens deze reis de ineenstorting van de Oostenrijks-Hongaarse Dubbelmonarchie nog aan het verwerken. Deze bezigheid voert ons nu van Boekarest naar de Boekovina, een uithoek waar de wieg van Joseph Roth en na de wereldoorlog ook die van Paul Celan stond".

4774. het geloof: het ergste aan het geloof zijn de andere gelovigen. Ofwel zijn ze te braaf, hebben ze geen humor of neigen ze naar fanatisme. Bovendien zijn ze er allemaal toe gedoemd door hun levenspraktijk hun hooggestemde idealen te verkrachten. Dit geeft aanleiding tot een soort jezuïtisch gedraai en gekonkel waarvoor de term 'leugenachtig' al te simplistisch en vooral te kinderlijk klinkt.

4775. de literatuur: Jeffrey Eugenides: "Zij is een onderzoek naar het leven van de auteur en dat van andere mensen. Schrijven houdt je alert over je leven, net als lezen. De literatuur heeft iets van zen, waardoor zij de beste meditatietechniek is: je bent aanwezig in het moment".

4776. soevereiniteit: niemand weet precies wat het is, maar als je die niet koestert, pleeg je in Nederland zo ongeveer landverraad. In België is dat minder het geval omdat niemand kan uitmaken welke van de zes regeringen van dat piepkleine landje daarvan nu eigenlijk de drager zou dienen te zijn.

4777. gedrochten: zelden stellen we ons gedrochten voor in de vorm van onze ergste vijanden. Zelfs in onze ingebeelde ervaringen van horror zijn we voor hen op onze hoede. In vergelijking met hen is een gedrocht een mak lammetje.

4778. kerken: in Nederland gaan wekelijks gemiddeld twee kerken dicht. Als die trend doorzet zijn er in 2050 geen protestantse en in 2075 geen katholieke kerken meer.

4779. je identiteit: volgens Grunberg veel makkelijker te vernieuwen dan de schoonheid van je lichaam.

4780. het kleine ik: welke plaats nemen wij mensen in de wereld in? Als antwoord op deze vraag spreekt Rutger Kopland van een fundamentele eenzaamheid. We worden omringd door nacht, stilte en leegte. Er is sprake van één groot komen en gaan, waardoor wij op deze wereld slechts passanten zijn. De dominante factor is verlies, de constante terugkeer van het afscheid, het verdwijnen van alles en iedereen. Dit alles leidt met veel vallen en opstaan veeleer tot berusting dan tot constant verdriet.

' … wereld zeg ik waarom deze eenzaamheid
maar de vraag is het antwoord, ik
moet dit opgeven, dit opnieuw beginnen.'

Christopher Hitchens

2012-01-22T13:03:00.000-08:00

De geboren dwarsligger

Ik druk hieronder enkele fragmenten af die Carel Peeters schreef naar aanleiding van de dood van de Engelse polemist. Het artikel, waaruit ik citeer, verscheen in Vrij Nederland (07 januari 2012).

Hitchens stond bekend als nogal eigengereid, maar zijn vrienden hadden daar kennelijk weinig last van. Ian McEwan verbleef de afgelopen maand een paar dagen bij hem in een wolkenkrabberziekenhuis in Houston. Dat betekende, schrijft hij in The Guardian, onafgebroken met hem praten en argumenteren. Hitchens spraakwaterval, hoe ziek hij ook verder was, mankeerde niets. Of ze zaten samen te lezen, of er werd voor hem een bureau geïmproviseerd zodat hij zijn stuk (zijn laatste) over de nieuwe biografie van de katholieke schrijver G.K. Chesterton kon schrijven.

Simon Schama schrijft in The Daily Beast (de website-krant die genoemd is naar een krant in Scoop, de roman van Evelyn Waugh, een schrijver die zich in Hitchens gratie mocht verheugen), over de polemisten-traditie waar Hitchens toe behoort: "If he was spiky, it was sharpness with pedigree: Swift, Paine, Hazlitt, Orwell". Over Thomas Pain, de Engelse onafhankelijke politicus die de Amerikaanse revolutie mede mogelijk maakte en schrijver van Rights of Man, schreef hij een boek. Ook over Orwell. Van William Hazlitt leerde hij het genoegen van het haten uit diens essay The pleasure of hating.

Hitchens haatte de sentimentaliteit van links, de intriges en buitenlandse politiek van Henry Kissinger, de valse liefdadigheid van Moeder Teresa en de politiek en moraal van Bill Clinton. Met Margaret Thatcher had hij een haat/liefde verhouding. Haar politiek kon hij niet uitstaan, maar hij vond haar wel sexy, een aanbeveling waar Anthony Burgess ook helemaal geen moeite mee had toen hij eens portret over haar schreef in The Sunday Times. Hitchens was bevriend met Ayaan Hirshi Ali. Ook hij streed tegen het islam-fascisme.

God haatte hij misschien niet, maar hij had wel een grote hekel aan hem, zoals blijkt uit zijn boek God is niet goed. Sinds dat boek wordt Hitchens in één adem genoemd met de drie andere overtuigde goddelozen: Richard Dawkins, Daniel C. Dennett en Sam Harris, samen ook wel De Nieuwe Atheïsten of The Four Horseman of the Apocalypse genoemd. Hij werd ook de samensteller van een bloemlezing met de beste stukken over goddeloosheid: The Portable Atheist.

Op zijn beurt werd Hitchens weer gehaat door Alexander Cockburn. In zijn tijdschrift met de toepasselijke titel Counterpunch herinnert die er aan dat Hitchens op de avond voor de Amerikaanse invasie in Irak in 2003 in het Witte Huis was en daar een cheerleaderspeech hield die de warme instemming had van George Bush. Cockburn deelt hem in bij de neocons, de neoconservatieven. Hij was volgens Cockburn 'an instinctive flagwaggerer', een Amerikaan geworden Engelsman die meer patriot was dan de patriotste Amerikaan.

Bij zo'n dwarsligger als Hitchens is het niet vreemd dat zelfs zijn vrienden wel eens hun wenkbrauwen optrokken. Timothy Garton Ash beviel het niet dat Hitchens pas na zijn dood Isaiah Berlin ging aanvallen. Cockburn wordt misselijk bij de herinnering aan de aanval die Hitchens deed op Edward Said terwijl hij wist dat die aan het doodgaan was ('one awful piece of opportunism').

Het interessantste aan Hitchens is natuurlijk dat hij zijn grillige, onverwachte kanten had (volgens Blake Morisson had hij Januskop). Het feit dat hij in Oxford al een dubbelleven leidde heeft in de rest van zijn leven doorgewerkt. Hij was een trotskistisch socialist die altijd voorop liep bij demonstraties. Maar als voorzitter van de studentenvereniging The Oxford Union werd hij geregeld uitgenodigd aan te zitten aan diners van de hogere klasse, gelegenheden waaraan hij zich aanpaste als een geboren kameleon.

(...)

Het precieze gebruik (4741 - 4760)

2012-01-19T10:05:00.000-08:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4741 – 4760)

4741. Europese variaties: de makken en de Makken, zeuro’s, pleuro’s, eurosceptici, eurobashers en mensen die ‘gewoon niks met Europa hebben’.

4742. de laatste neologismen: dagelijks tamboereren op altijd dezelfde problemen; de overal waarneembare bonuszucht; mannenmode: tussen karakter en karikaturaal; Martin Schultz, een über-Europeaan als parlementaire voorzitter; het Tv-nieuws als een armageddon voor een prikkie; de Nederlandse gedooglullo's; Cohen als de meest meelijwekkende incarnatie van de redelijkheid.

4743. terecht geëmmer over het ge-euro: het muffe spook van de boekhoudersgeest waart door Europa. Die komt in een walm van krijtstrepen op je af. Wie denkt bij dit ge-euro niet aan die cartoon van Uncle Sam wiens ogen zijn veranderd in dollartekens?

4744. het failliet van Europa: volgens Geert Mak kan Europa helemaal niet ‘klappen’ aangezien we ‘al te veel met elkaar zijn verknoopt’. Maar het geld-in-nood hakt op den duur de meest onontwarbare gordiaanse knot middendoor.

4745. waarom populisten tegen Europa zijn: Carel Peeters in VN: " Maar zo eenvoudig is het niet om je Europeaan te voelen. Het is misschien zelfs wel moeilijk, het vereist enige (aangename) inspanning. Wanneer iemand zich een Europeaan voelt kan dat alleen maar wanneer hij daarbij iets concreets voor ogen heeft: dat hij in het Griekenland van de klassieken geweest is, of in Granada, of Florence, of dat hij Kafka gelezen heeft, of Robert Musil of Thomas Mann. Of vrienden heeft in Parijs, Triest of Zagreb. Al zulke concrete ervaringen bij elkaar opgeteld maken dat je je Europeaan kunt voelen, want zij staan elk afzonderlijk voor dat Europa van vrije grenzen, vrije gedachte, pluralisme enzovoort. Alleen iemand die de ambitie heeft zich in Europa, zijn geschiedenis en cultuur te verdiepen kan zich voorzichtig Europeaan noemen. Wie dat niet doet, en sowieso niet bereid is verder te kijken dan zijn neus lang is, kan niets met Europa hebben: hij weet helemaal niet wat Europa is".

4746. het echte Europa: nogmaals die enthousiaste Carel: " Dat is het Europa van de open grenzen, vrije meningsuiting, van de culturele uitwisseling, van boeken, kunst, de Verlichting, het pluralisme, congressen, Diderot, reizen, Erasmus-studenten, films, vrijzinnigheid, vriendschappen, van de Baedeker, skiën, tweede huizen, de Thalys, van vliegen naar Rome, Praag of Helsinki. Dit is het Europa van verder kijken dan je neus lang is. Dit is het Europa van het dagelijks leven dat bijna gewoon is geworden, ware het niet dat het door die boekhoudersgeest aan het oog dreigt te worden onttrokken".

4747. het elitaire Europa: Europarlementslid Guy Verhofstadt krijgt een restauratiepremie van 327.784 euro voor het huis in Gent waarin hij gaat wonen. Verschillende overheden betalen 40 procent van zijn verbouwing. Zijn premie is vorige donderdag goedgekeurd. Het gaat om het Waterhuis, in de schaduw van het Gravensteen, een gebouw dat vorige zomer te koop stond voor anderhalf miljoen euro. Op dat ogenblik was het niet meer dan een ruïne. Na de verbouwing komen er drie appartementen, in één daarvan gaat Guy Verhofstadt wonen. De kosten van de renovatie worden geraamd op 820.000 euro. Het gebouw is geklasseerd als beschermd monument. Verhofstadt stelde een architect aan die het gebouw doorlichtte en de kostenraming maakte. Het Open VLD-kopstuk slaagt er nu in om 40 procent van zijn verbouwing te laten betalen door de overheid.

4748. Phil Bosmans overleden: in het algemeen doet men er goed aan niet al te vlug vraagtekens te plaatsen bij mensen van goede wil. Er zijn al zo weinig mensen van dat slag! Toch is er iets wat mij ergert aan de overal rondslingerende wijsheidsspreuken van deze overduidelijk zeer ethisch bevlogen mens. Ik word een angst gewaar het leven recht in de ogen te kijken, te zeggen wat het (maar) waard is, in het publiek te waarschuwen voor zijn gevaarlijke kanten. "In het puin van het verleden liggen al de parels van de toekomst". Dat is soms waar en slechts voor sommigen. De meeste mensen vinden die parels niet en zeker niet als hun verleden ernstige tekorten vertoonde. Maar waarom schreef onze immer hoopvolle Fil niet 'In het puin van het heden ..."? Dat zou de pijn te dicht op de huid leggen en precies die gewaarwording moet met alle middelen worden toegedekt, in de tijd ver achteruit geduwd of imaginair omgedraaid in zijn tegendeel.

4749. geluk (1): Wouter Van Driessche: 'Geluk is het verlangen naar herhaling.' Dat heb ik zelf niet bedacht, dat schrijft Milan Kundera in De Ondraaglijke Lichtheid van het Bestaan. Dát is dus geluk voor mij. Zo'n zin. Zo'n inzicht. Hele bibliotheken zijn er over geluk geschreven. En dan slaat iemand met zes woorden - twee eigenlijk: verlangen, herhaling - de nagel op de kop. Simpel. Waar. Glashelder. Maar allerminst absoluut. Ruimte genoeg om zelf nog na te denken".

4750. geluk (2): geluk is saai. Toch als je Tolstoj mag geloven. Gelukkige families zijn volgens de Russische schrijver allemaal dezelfde, ongelukkige zijn dat elk op hun manier.

4751. consistente filosofen: ik geef niet hoog op van consistente filosofen, want wie een beetje nadenkt over het leven weet dat precies de ongecontroleerde bokkensprongen van de geest een grotere kans maken om dat leven bij de navel te grijpen. Liever geen Kant voor mij, maar wel bijvoorbeeld een Sarte, een fenomenologisch manusje-van-alles dat om de haverklap van opvatting verandert, een verzwijger en verbloemer, nu eens communist en dan weer niet, gewoon een bedreven oplichter in het denken over het leven, zoals dat leven zelf.

4752. Nederland: dit voormalig gidsland pronkt met zijn mensenrechtenambassadeur. Het dreigt er bijvoorbeeld mee die naar Nigeria te sturen. Ondertussen verbrandt deze natie haar zo geliefde mensenrechten op het altaar van haar economische belangen en schoffeert de luidop kakelende Wilders eenieder die ze ernstig neemt.

4753. het eufemisme van de week: wil je het hebben over een belastingsfraudeur, zeg dan, zoals de Italianen, dat het gaat om 'een persoon met een gebrek aan fiscale identiteit'.

4754. het leven: de feiten van het leven mogen dan conservatief zijn (zoals Mrs Thatcher misschien terecht beweerde), gelukkig is er niemand die je dwingt je aan de feiten te houden.

4755. het kleine ik: ooit zei Isaac Newton dat hij weliswaar de baan van de hemellichamen kon berekenen, 'but not the madness of men'. Shakespeare had daar heel wat meer verstand van.

4756. Adorno: ging ten onder aan een voor hem onverteerbare Busenattentat. Het is tekenend voor onze tijden dat geen mens nog iets hoort van de Frankfurter Schule. Naar het schijnt is die al decennia tevergeefs op zoek naar een alternatief voor het kapitalisme en naar een op dit moment aanvaardbare kritiek erop.

4757. narcisme in het kwadraat: Cyrille Offermans over Elias Canetti (zie foto):" Deze auteur, die op zijn 25ste een van de meest verbijsterende romans van de moderne Europese literatuur schreef, was een onuitstaanbaar, egomaniakaal, leugenachtig en van ressentiment vervuld mannetje". Dit was inderdaad het geval, want tot een van zijn vele geliefden zei hij eens: "Ik ben een van de geweldigste geesten die ooit geleefd hebben. Dat ben ik, voor het geval je dat bent vergeten".

4758. tegen de klagers: begint een ontevredene in je omgeving weer eens af te geven op een of andere misstand in de politiek of in de financiële wereld, haal dan je schouders op en zeg: "Je kan niets doen of er valt wel eens een pak melk om".

4759. een politiek advies: als iedereen je een al te plompe positivo vindt, beweer dan met montere stem: "Het spijt me, ik heb geen talent voor het sombere!".

4760. de zwakheid van de ratio: de leden van de Tea Party, Wilders en alle op de meest primitiefste instincten van de volksmassa vegeterende retorici kan je niet doodschieten met een salvo van rationele argumenten. Alleen de ongenadige, onbarmhartig volgehouden middelvingeraanpak zet hier zoden aan de dijk.

Mensbeelden (1)

2012-01-17T08:46:00.000-08:00

De aard van mensbeelden

Mensbeelden zijn zo complex als de menselijke aard. Ze zijn dan ook moeilijk uitputtend te beschrijven. Een mensbeeld is in ieder geval veel meer dan alleen maar de optelsom van mijn persoonlijke voorkeuren of de opvattingen die ik over mezelf koester. Hoewel ik erin ben vervat deel ik het met talloze anderen. Een mensbeeld illustreert de excentriciteit van de mens, die zelfs in zijn intiemste beleving door krachten van buiten wordt gecontamineerd. Een mensbeeld is zowel feitelijk als normatief. Het weerspiegelt niet alleen een maatschappelijke situatie, het schrijft ook voor hoe we moeten leven. Het bepaalt hoe ik over mezelf en de anderen oordeel. In het christendom is de heilige het prototype van het gewenste mensbeeld. Het beschrijft niet alleen hoe christenen zich doorgaans gedragen, maar ook hoe ze behoren te zijn en te handelen, als ze ‘het heil’ deelachtig willen worden. Daardoor bevat ieder mensbeeld libidineuze en imaginaire componenten die kunnen worden uitvergroot, zodat het vatbaar wordt voor de idealistische verleiding. Omdat mensbeelden ons van buiten doordringen worden ze ons aangepraat. Lang echter voor we kunnen praten neemt het ongevraagd bezit van ons in de vele wijzen waarop belangrijke anderen ons behandelen. Het zit ingebed in allerlei praktijken, houdingen en levenswijzen die het kind omringen en met hun zin doordringen. Dit soort onbewuste, voortalige mensbeeld wordt, naar een treffend neologisme van R.C. Kwant (zie foto), ons aan-geëxisteerd. Men mene echter niet dat dit soort mensbeeld voor iedere baby binnen één cultuur hetzelfde is. Het is immers afhankelijk van de variabele verwachtingspatronen die de belangrijke anderen op het kind projecteren, van de geïndividualiseerde en de soms zeer eclectische zingevingswijzen die de ouders vanuit meer algemene patronen hebben ontwikkeld. De maatschappij zelf is trouwens in dit opzicht een verdeeld fenomeen: het algemene mensbeeld vertoont variaties met de onderscheiden standen, beroepsgroepen, opleidingsniveaus en met de ‘relatieve tijd’ waarin de ouders leven. Het geëxisteerde mensbeeld vertoont een nauw verband met de mores, de zeden van een groep. Van het woord zeden is het woord zedelijkheid afgeleid. Zeden hebben het karakter van een vaststaande feitelijkheid die zich opdringt als een moeten. Op dit niveau bestaat het onderscheid tussen ‘is’ en ‘ought’ nog helemaal niet. Onze zeden hebben een zodanige vanzelf-sprekendheid dat ze niet, of maar gedeeltelijk, verbaal ter sprake komen. Tijdens onze prille opvoeding verinnerlijken we het geëxisteerde mensbeeld, maar niet op een bewuste wijze, zodat we datgene wat we in onszelf binnenhalen niet in woorden kunnen uitdrukken. Toch bepaalt het ons gedrag.

Een groep dankt zijn identiteit aan zijn geleefde mensbeeld en de eerste, onlichamelijke basis van onze persoonlijke identiteit is de zwijgende verinnerlijking daarvan. Maar omdat een groep – in ieder geval binnen de sfeer van de moderniteit - verschillende identiteiten heeft, die elkaar overlappen of tegenspreken , interioriseert ieder kind tijdens zijn vroege opvoeding een samengesteld mensbeeld en daarmee een eerste grondslag voor een potentiële verdeeldheid en een mogelijk antagonisme. Men zegt wel eens dat een mens tweemaal wordt geboren: eenmaal in zijn lichaam en nog een keer in zijn cultuur. Die tweede geboorte staat aldus vanaf het begin in het teken van een potentiële diversiteit, een mogelijk conflict, waarvan het zich aanvankelijk helemaal niet bewust is. Het vertrouwen in de opvoeders is aanvankelijk zo groot en het kinderlijke onderscheidings-vermogen zo gering dat mogelijke tegenspraken in het aangeboden mensbeeld onopgemerkt blijven. Geëxisteerde mensbeelden zijn ongemeen veelvormig: het ene gezin verschilt van het andere, de basisschool hanteert een ander mensbeeld dan de middelbare, een arbeider heeft een ander dan een academicus.

Als het eenmaal wordt geverbaliseerd voegt zich bij het geëxisteerde het gesproken en het besproken mensbeeld. Het gesproken mensbeeld is het geëxisteerde in zoverre het doordringt in het alledaagse spreken, zonder dat het doelbewust daarvan een onderwerp vormt. Slechts weinig mensen bespreken hun mensbeeld, hoewel ze van daaruit spreken. En als ze spreken weten ze in dit opzicht niet wat ze zeggen. Het is nogal onduidelijk wat een gesproken mensbeeld inhoudt, maar het is in ieder geval homogener dan het geëxisteerde. Het lijkt alsof het laatste zich versmalt wanneer het als het ware achter onze rug om in de taal verschijnt. Het komt slechts impliciet, occasioneel of zeer partieel ter sprake en het toont zich nooit als een afgerond, gesloten geheel van redeneringen.

Veel duidelijker kunnen we het besproken mensbeeld onderscheiden: daarin is de reflectie werkzaam, daar wordt het mensbeeld doelgericht tot onderwerp van het spreken. Een besproken mensbeeld is algemeen van aard en heeft daardoor een grotere homogeniteit dan de twee andere. Zij staan verder van de geleefde realiteit, ze zijn abstracter en daardoor ook eenvormiger. De prijs daarvoor is een verarming aan concreetheid en vitale kracht. Zij zijn dan ook het meest onwerkelijk, waardoor idealistische deformaties snel kunnen optreden. Vele sceptisch ingestelde mensen van onze tijd ervaren zulke sterk theoretische bouwsels als irrelevant en vervreemd, terwijl die bijvoorbeeld in de negentiende en tot ver in de twintigste eeuw voor velen bijzonder aantrekkelijk waren. Ook deze mensbeelden hebben een feitelijk en een normatief karakter.

Er zijn onder meer mythische (meer verhalende), empirische, wetenschappelijke, politieke, wijsgerige, religieuze, theologische en zelfs artistieke mensbeelden. Zij presenteren alle modellen die tegelijk descriptief en normatief zijn. Omdat zij iets ijls over zich hebben, een zekere leegte, een sfeer van onwerkelijkheid, proberen de uitvinders van nieuwe en de verdedigers van oude mensbeelden de geldingskracht van hun model met allerlei middelen te versterken: met sancties, beloningen, bewijsvoeringen, emotionele appèls, retoriek, rituelen en pakkende artistieke voorstellingen. Zulke mensbeelden zijn het stabielst als ze samenvallen met de gesproken en de geëxisteerde, zoals in sommige streng gereformeerde gemeenschappen in Nederland tot voor kort het geval was. Het omgekeerde doet zich ook voor. In Italië laten de katholieken de paus zijn gang zijn als hij het officiële, algemeen aanvaarde mensbeeld verdedigt. Ondertussen gaan zij hun eigen gangetje en die divergentie tussen het besproken, geleefde en gesproken mensbeeld lijkt niemand erg te storen. Het is te verwachten dat onder bepaalde condities een conflict tussen deze soorten mensbeelden zich voordoet. Kwant is van oordeel dat bijvoorbeeld de Nederlanders moeilijk met zulke verschillen kunnen leven en dus voortdurend van hun elites en van zichzelf eisen dat zij die overbruggen.

Mensbeelden van deze soort raken vaak geïnstitutionaliseerd. Ze krijgen hun aangestelde woordvoerders. Als die aanstelling officieel is verschijnen de priesters, dominees of partij-ideologen. Zelfs als die niet officieel is (bijvoorbeeld in het geval van een door één individu ontworpen mensbeeld) krijg je, als het mensbeeld de kracht blijkt te hebben om zich te verspreiden, spoedig behoeders en meer prominente medestanders die de priesterlijke rol waarnemen. Vaak zijn dat intellectuelen, die niet alleen optreden als prekers en verdedigers, maar ook als controleurs. Dat een mensbeeld zich kan vertakken in een tot in de details beheerst maatschappelijk systeem heeft de verzuiling in Nederland laten zien. Een institutionalisering op deze schaal versterkt uiteraard het mensbeeld en zet het voort. Het is dan over lange tijd mogelijk dat het besproken mensbeeld zo krachtig inwerkt op de individuen dat het in hoge mate opgaat in de gesproken en geëxisteerde varianten. Het is misschien een bevrijdend inzicht dat dit nooit helemaal lukt.

Mensbeelden zijn geen eenduidige, maar veeleer gelaagde en verdeelde fenomenen, wat hen inherent conflictueus maakt. Kwant onderscheidt vooreerst een horizontale mensbeeld-verdeeldheid. De maatschappij kent nogal gesloten horizontale lagen, op basis van opvoeding, stand, beroep en inkomen, die telkens een gemeenschappelijk geleefd en gesproken en niet zozeer een besproken mensbeeld delen. Een dergelijk mensbeeld verwijst naar gedeelde belangen. In die kringen vindt men slechts een klein aantal besprekers of ontwerpers van theoretische mensbeelden. In het verleden behoorden die allen tot de geletterde bovenlaag. Dat is de reden waarom het zo moeilijk is om te spreken over hét middeleeuwse mensbeeld. Via allerlei teksten komen we alleen iets te weten over het abstracte mensbeeld dat door theoretici uit een hogere klasse werd neergeschreven. Wij vinden daarin weinig informatie over het geleefde en gesproken mensbeeld uit andere lagen van de bevolking. Marx vindt de horizontale belangenlagen beslissend voor de evolutie van de maatschappij. Hoe het ook zij, het is zeker dat vele machthebbers doorheen de eeuwen veel energie hebben besteed aan de voortzetting en de versterking van mensbeelden die hun belangen legitimeerden. Vervolgens onderscheidt Kwant de verticale mensbeeldverdeeldheid. Die ontstaat wanneer een krachtig en duidelijk besproken mensbeeld, dwars door de horizontale lagen van de maatschappij heen, van boven uit het leven van de mensen gaat beheersen in een bepaald segment van de maatschappij, een nauw afgezette ideologisch ruimte, die duidelijk is onderscheiden van andere segmenten met weer andere dominante ideeën over het leven, de wereld en de mens. Het succes van dit maatschappijmodel kon Marx zich niet voorstellen. Voor hem was het louter bovenbouw, ideologie. Ik heb het hier uiteraard over de verzuiling, die het leven in Nederland zovele decennia heeft getypeerd en die nu in een flink tempo aan het verdwijnen is. Nederlanders gaven blijk van een bijzonder ongeduld, waardoor zij de verzuiling tot een vaststaande structuur hebben doorgevoerd: het geëxisteerde en het besproken mensbeeld mochten ook niet maar een beetje uit elkaar groeien. Nu de verzuiling op zijn einde loopt is dat voor velen pijnlijk. Wat er daarvan nog overblijft maakt een vervreemde indruk, want het past niet meer bij wat de Nederlanders werkelijk denken. Omdat deze mensbeelden structureel waren verankerd kunnen zij zich er niet zo gemakkelijk van vrijmaken. Geïnstitutionaliseerde mensbeelden vertonen nu eenmaal een sterke inertie.

We weten al dat geleefde mensbeelden uitermate veelvormig zijn. Dat is ook het geval met de meer theoretische. Een mythisch mensbeeld verschilt aanzienlijk van een wetenschappelijk, een artistiek weer van het vorige en in een pluriforme maatschappij als de onze concurreren die mensbeelden met elkaar. Daarbij komt het niet zelden voor dat ze elkaar overlappen, tegenwerken of versterken. Bovendien zijn dit soort mensopvattingen ook naar binnen toe gelaagd. Ze hebben een cognitieve component (een welbepaalde interpretatie van wat de mens is en daarachter een daarbij passende blik op de wereld en de geschiedenis die soms tot stand komt vanuit een heel eigen epistemologie). Daaronder werken de gevoelens, de wisselende beweging van de wil en een reeks imaginaire voorstellingen, die de cognitieve inhoud niet alleen vitaliseren, maar bij gelegenheid kunnen radicaliseren of vernietigen. Bovendien is ook de cognitieve inhoud van een mensbeeld niet zelden gelaagd. Lévy toont aan hoe in de materialistische maatschappijtheorie van Marx en bij Horkheimer en Adorno nog steeds een idealistische sublaag aanwezig is.

Omdat een mensopvatting een met de omstandigheden wisselende afdruk is van de menselijke aard zijn er nog andere wijsgerig-anthropologische redenen die de eenheid van het mensbeeld in de weg staan en dat vooral in de moderne tijd. Traditionele of de daarmee concurrerende innovatieve mensbeelden binnen onze cultuur kunnen identieke trekken vertonen, elkaar overlappen en beïnvloeden, maar zullen doorgaans op belangrijke punten van elkaar verschillen. Een eerste reden daarvoor is de onverenigbaarheid van onze belangrijkste waarden. De tweede is de dialectiek tussen enerzijds onze actieve wil om te bestaan en anderzijds ons ‘verlangen naar de val’ , dit wil zeggen een verlangen naar onderwerping, om onweerstaanbaar meegevoerd te worden door innerlijke of uiterlijke krachten, een tweeledigheid die in de moderne tijd ongemeen wordt verscherpt. Velen geloven nog vandaag dat ons leven een convergerende doelgerichtheid bezit en dat allerlei waarden in één cultuur en zelfs die in verschillende culturen naar een universeel, eenvormig centrum verwijzen en dat alle culturen in die richting evolueren. Volgens Isaiah Berlin daarentegen is het onmogelijk onze belangrijkste waarden op één noemer te brengen. Deze auteur laat zien dat het ideaal van absolute gelijkheid niet rijmt met dat van absolute rechtvaardigheid, dat een wetenschappelijke theorie niet persé waar is omdat ze ook mooi is of ethisch veelbelovend. Volledige vrijheid voor de wolven betekent de dood voor de lammeren.

(wordt vervolgd)

Het precieze gebruik (4721 - 4740)

2012-01-10T14:45:00.000-08:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4721 – 4740)

4721. in tijden van crisis: the survival of the fattest.

4722. een begin van rechtvaardigheid: de crisis heeft zo zijn voordelen. Het bewustzijn groeit dat de overheidstekorten veel te maken hebben met het financiële wangedrag van vooral de elites die daarmee een bijzonder slecht voorbeeld geven van burgerlijke plichtsvervulling. De Spaanse regering gaat bijvoorbeeld de strijd tegen fiscale fraude opvoeren en hoopt zo 8,2 miljard euro te recupereren. Voor de geoefende waarnemer zal het zaak zijn de fijnzinnige danspasjes te onderkennen die de hogere klassen ten tonele zullen voeren om aan die maatregelen te ontkomen. Als het gaat om de bestrijding van de belastingsfraude zeg ik daarom altijd: I believe it when I see it. Daarnaast slagen de leden van de elite er vaak in meesterlijk beslag te leggen op staatstoelagen, een strategie waarvoor de lagere klassen het zelfvertrouwen, de know how en een alle grenzen te buitengaande en tegen alle krachten in volgehouden hebzucht ontberen.

4723. de laatste neologismen: het blinde adoratievee in de sportwereld; het financiële malgoverno; Marc Rutte as de Nederlandse opbeurdirecteur; even lastig en spannend als gluren bij de buren; van politici mag je voosheid verwachten, gelardeerd met een hoge dosis narcisme (een variatie op een woord van Grunberg); ze had het lelijke doch onverschrokken paardengezicht van de ware elite (naar Sylvia Witteman); de bimboficatie van onze maatschappij; winkelwalhalla's als de kathedralen van deze tijd.

4724. de vrije markt: haar eeuwige wetten gelden niet voor haar vurigste verdedigers.

4725. de Tea Party: alle door zakelijkheid aangeslagen rationalisten kunnen van de leden van deze partij in de eerste plaats leren dat de ideologieën helemaal niet dood zijn en vervolgens dat zij ook in een door de wetenschap verlicht tijdperk een onvoorstelbare kracht behouden. Slechts door het strategische denken (dit wil zeggen een denken dat op succes uit is en niet op waarheid) kunnen zij worden gecounterd. Het is daarbij op zichzelf een ideologie te menen dat het wetenschappelijke denken (dat de waarheid centraal stelt) zulke problemen kan oplossen.

4726. de tweede wet van de thermodynamica: het moge dan inderdaad een voorbeeld zijn van een ontoelaatbare onwetendheid als een literatuurliefhebber die belangrijke wet van de fysica niet kan formuleren, maar even erg en misschien nog ergerlijker is het geval dat een natuurkundige ervan overtuigd is dat de literatuur alleen maar fictie is en op geen enkele manier bijdraagt aan de waarheidsvinding.

4727. een sciëntist: hij weet heel zeker dat de wetenschap en alléén de wetenschap zeer vele definitieve brokjes van de waarheid heeft veroverd en daardoor vroeg of laat uitzicht zal bieden op een werkelijkheid, volledig transparant gemaakt en tot in verste uithoeken in kaart gebracht.

4728. verborgen postmodernisme: omdat een verstandig wetenschapsman weet dat zijn resultaten voorlopig zijn (dit wil zeggen afhankelijk van veranderende interpretatieprocessen) is hij in de praktijk een van zichzelf onbewuste postmodernist.

4729. waarheid: als de waarheid in conflict komt met de liefde moet men de voorkeur geven aan de laatste. Het geloof in het alreddend vermogen van de waarheid is een geloof als een ander dat bovendien heel makkelijk empirisch kan worden weerlegd. Dit betekent dat het geloof in de wetenschappelijke vooruitgang op een bepaald moment moet worden gerelativeerd, aangevuld, bijgesteld of soms zelfs stilgelegd.

4730. de belastingsfraude aanpakken: een bewering even hopeloos als die waarin men proclameert voor altijd te stoppen met roken.

4731. ergerlijk: gedragsbiologen, neuropsychologen of evolutionaire geleerden, allen geven zij een niet zo bescheiden waarheidspremie aan hun hoogst individuele en vaak zeer vermakelijke interpretaties van allerlei maatschappelijke fenomenen. Ze hebben er geen benul van dat daardoor hun overigens zeer lofwaardig onderzoek de grens van de literatuur niet alleen benadert, maar die ook geregeld oversteekt.

4732. de ontaarding van de (wetenschappelijke) economie: Hugo Camps: "Toen sloeg het uur van de geleerden. Zij gingen de schuld benoemen tot slimmigheid. Trampoline om rijk te worden. Lepe accountancy. De banken vonden het nieuwe happy fewkapitalisme prachtig".

4733. normale mensen: Arnon Grunberg: "Toen ik jong was dacht ik dat er normale mensen bestonden, maar dat ik ze nergens kon vinden. Pas later kwam ik erachter dat normale mensen niet bestaan. Er bestaan alleen patiënten. Sommige patiënten houden zich staande ten koste van anderen en daarom noemen we hen geslaagd".

4734. samenvallen met het model: zoals de meeste recente economen hun wiskundige modellen onterecht deden samenvallen met de werkelijkheid zo laten psychologen en andere zielenknijpers onze geest geheel opgaan in die strategieën die mensen in onze tijd nodig hebben om het hoofd boven water te houden. Maar het is niet normaal om te overleven of daar nog bedreven in te raken in een tijd die in vele opzichten van de menselijke norm is afgeweken. Laat ik daarom maar eens een evolutionaire wet formuleren: wie in sterk veranderende omstandigheden wil overleven dient voldoende abnormaal te zijn om daarin te slagen.

4735. leefbare reservaten: naarmate de staat terugtreedt en het sociale terrein steeds meer in handen geeft van de neoliberale grootgraaiers verdwijnen de maatschappelijke reservaten waarin de mensen vroeger een min of meer bevredigend leven konden leiden. Daarover de psychiater Dirk De Wachter: " Ik heb heimwee naar de spoorwegen, het leger, de ministeries, naar al die plekken waar mensen zonder veel stress konden functioneren. Daar werd niet altijd volgens de huidige efficiëntienormen gepresteerd. Maar de mensen hadden de fierheid van hun job. Nu zijn die banen weggesaneerd."

4736. de essentie van de neoliberale droom: wie van zwakkeren sterkeren wil maken (bijvoorbeeld om de uitkeringen te verlagen of om de productie te verhogen) zwaait met een lofwaardig ideaal, maar hij zal een ramp veroorzaken. Misschien is een of ander stukje van de wereld repareerbaar, maar niet de gemiddelde mens.

4737. crisissen allerhande: onze kapitalistische maatschappij lijkt op haar laatste benen te lopen. Daarom wordt Marx weer interessant.

4738. we zijn ons brein: de Grieken hebben hetzelfde brein als de andere Europeanen. Toch is bij hen het zelfmoordcijfer in het voorbije jaar met 40 procent gestegen (en ook in Vlaanderen gaat het opnieuw de hoogte in). Hoewel het brein de materiële onderbouw vormt van onze geestelijke activiteiten, toch is de kredietcrisis voor de mentale gezondheid op dit moment van groter belang dan de hersenfysiologie.

4739. de noodzaak aan dissensus: omdat menselijke aangelegenheden altijd zijn samengesteld, waarbij die samenstellende delen niet noodzakelijk met elkaar harmoniëren en zelfs in tegenspraak met elkaar kunnen zijn is dissensus een onvermijdelijke grondtrek van het menselijke en van de relaties tussen de mensen. Het dromen van een samenleving met een moeiteloze consensus is de oorzaak van vele irritaties. Daarom, aldus Stefan Hertmans (zie foto), was Sartre een groter realist dan de nogal rozige aanhangers van mei '68 als hij beweerde dat de ander de hel was. Het woord 'strijd' moet op een of andere manier weer een positieve bijklank krijgen.

4740. een echo van de wetenschap: hoewel het alledaagse, zeer concrete bedrijf van de wetenschap een onoverzichtelijk kluwen is van tegengestelde meningen, onenigheden, ruzies en zelfs regelrechte haatcampagnes, toch etaleert zij zichzelf graag als de grote verzoenster, de gelijkmaakster, die conflicten methodisch uit de weg ruimt en zo de weg effent naar een steeds bredere intellectuele eensgezindheid. In de mate dat zij in haar eigen propaganda gelooft versterkt zij in de maatschappij de zeer onterechte overtuiging dat conflicten niet van de mens zijn en niets meer dan een vermijdbare en schadelijke zijweg.

Het precieze gebruik (4701 - 4720)

2011-12-24T09:34:00.000-08:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4701 – 4720)

4701. Dalrymple gestrikt: Frank Vandenbroucke (nu professor aan de KUL) in de Campuskrant Leuven): “Ik probeer me te beperken tot die dingen waarvan ik hoop dat ik er wat van ken. Ik stoor me aan gratuite beweringen. Als ik die kan counteren met cijfers en een onderbouwde redenering, zal ik het niet nalaten. Onlangs heb ik dat bijvoorbeeld gedaan met Theodore Dalrymple, die door sommige van mijn vroegere collega’s wel eens opgevoerd wordt als de grote goeroe met geweldige inzichten in de moderne samenleving. Wel, ik vind dat hij onzin uitkraamt, en daar ga ik dan graag wel eens flink tegenaan met het historische inzicht dat bij hem volledig afwezig is, en met cijfermateriaal. (Het debat tussen beiden is te bekijken op YouTube – JB) Wat provoceren mag natuurlijk altijd, maar een beetje empirische ernst kan nooit kwaad.”

4702. de laatste neologismen: de leden van de recente zeurkousenkerk; de profeten van het verleden (een term van minister Steven Vanackere); de vrouw, de gloeiende ijzernikkelkern van ons tollende hart; Havel als een onsystematische katholiek.

4703. markante quotes uit het voorbije jaar (1): Louis Tobback: “Ik hoor dat de Wever nu Toquevolle citeert. Hij begint dichter bij de moderne tijd te komen.”

4704. markante quotes uit het voorbije jaar (2): Herwig Van Hove: “Ik heb een discussie gehad met Regi van Milk Inc. Ik had zijn muziek infantiel genoemd. Waarop hij riposteerde: ‘En hoeveel keer hebt gij het Sportpaleis al uitverkocht?’ “.

4705. het refrein van alle hopelozen: ‘Er is geen alternatief’.

4706. de realiteit: wat zou er gebeuren als iemand plotseling de maatschappelijke realiteit voor de volle honderd procent doorzag? Hij zou even verbaasd staan als de zopas van zijn geloof gevallen katholiek die zich afvraagt hoe al die miljoenen mensen in de voorbije eeuwen dat eindeloze theologisch gespin, gedraai en gekonkel ook maar voor één ogenblik voor de waarheid hebben gehouden?

4707. taboes: het aantal taboes vermindert niet. Met de ontwikkeling van de ‘beschaving’ zullen er enkele wegvallen, maar de nadruk op nieuwe waarden roept automatisch andere in het leven. Want niets kan worden geaffirmeerd zonder zeeën van stilte waarin het tegendeel van het bevestigde in zwijgzame ontkenning wordt doodgesmoord.

4708. Quickie als surrealist: tijdens de regeringsonderhandelingen (met als specifieke item het deeltijdse werken) zei Onkelinx: “Hoe kun je nu leven – laat staan kinderen opvoeden – met zo’n statuut?”. Waarop Quickie doodleuk antwoordde: “O, maar mijn caissiére werkt 1/5. Ze glimlacht altijd. Die is gelukkig, hoor.”

4709. gerenommeerde denktanks en hun even bekende experten: ook zij hebben belangen te verdedigen en het zijn niet de onze.

4710. imitatiedrang: zeg me wie iemands voorbeelden zijn en ik zal zeggen wat voor een kerel voor je staat. Luc Cortebeeck gaat met pensioen en verklaart in De Standaard ‘dat hij toch nog een aantal internationale topmandaten zal behouden’. Geen wonder dat de top van de vakbonden slechts voor de tribune begrip opbrengt voor het gemeende protest van hun leden als die zich vol woede en en masse keren tegen de verplichting langer door te werken.

4712. verzwegen regeringsmededeling: het gedrag van de banken is geenszins beteugeld, de vermogensbelasting blijft een succesvol liberaal taboe, de reductie van de pensioensrechten van de leden van de wetgevende en de uitvoerende macht is beloofd, maar zal uiteindelijk slechts in een miniatuurversie worden gestemd en heel stilletjes en nog veel minimaler worden uitgevoerd.

4713. voorspelling: de hogere klasse wil niets liever dan langer door te werken en ze heeft er de mogelijkheid voor. De lagere wil dat helemaal niet en ze zal op hogere leeftijd geen werk meer hebben of vinden. Maar omdat de hogere veel later met pensioen zou kunnen gaan (en omdat geen regeringslid het aandurft de werkgevers te verplichten oudere werknemers in dienst te houden) zal de lagere op dat moment op de dop moeten (en vlug op de uitkering worden beknot).

4714. de neoliberalen: niet alleen in de rechtse partijen huist dit tuig, ook in alle andere.

4715. handen af van onze pensioenen!: er zijn zes redenen waarom de reductie van de pensioenrechten van de ministers, senatoren en parlementsleden gering zal zijn (zie nr. 4712). Een politiek mandaat, zo zullen ze zeggen, moet voldoende aantrekkelijk blijven. Het parlementaire pensioen komt uit en pensioenskas die door de parlementsleden zelf wordt gespijsd. Parlementsleden hebben geen groepsverzekering. Een politiek mandaat is onzeker en het is in feite geen job. Parlementsleden bouwen geen anciënniteit op, hebben geen sociaal statuut en zijn na hun mandaat 'verbrand' omdat ze kleur hebben bekend. Hoort u de schaapjes al mekkeren?

4717. wensen voor Groen (en ze gelden ook voor Links): Mieke Vogels in Knack: “Alleen heb je altijd een stuk gevoel nodig om mensen te kunnen overtuigen. We moeten ons ervoor hoeden dat de emotie alleen van rechts komt, want dat is de emotie van de portemonnee. Dus mogen we niet bang zijn om nog gevoel in onze boodschappen te leggen en moeten we ook gedurfdere ideeën naar voren schuiven. Ook al roept de buitenwereld in eerste instantie dat die niet haalbaar zijn”.

4718. tegen de zekeren van iedere soort: een (deel van een) gedicht van Wiel Kusters:

Ik weet bij god niet hoe ik mij verhoud,
laat staan tot mij. Ik wil hopen dat ik hoop
en richt mij op de verst nabije kim.
Sta vast. Ik sta alvast vast. Beweeg en vries niet dicht.
Kom, kompas, compassie. Land, leven in zicht.

uit de Bewaarmachinist (‘Huis Clos’, 2011)

4719. tegen de nog veel meer zekere evolutietheoretici: Benno Barnard op zijn blog in Knack: “ Al die keurige atheïsten begrijpen zelden dat de christelijke religie geen stelsel van cognitieve waarheden is, maar om te beginnen een liturgische praxis, die dient om niet gek te worden in dit heelal. Ik geloof helemaal niet in het viriele geroep dat we blij moeten zijn met de zinloosheid van alles. Ik vind de dood een schandaal. Of anders uitgedrukt: niet de evolutieleer is ons probleem, de evolutiepraktijk is ons probleem. En ik vind dat er in de grote Joodse sekte die christendom heet op zijn minst een respectabele poging wordt gedaan om op die praktijk te reageren”.

4720. de P.C. Hooftprijs voor poëzie: daarover dezelfde Benno Barnard: “De P.C. Hooftprijs is toegekend aan Tonnus Oosterhoff (zie foto). Deze lieve jongen schrijft postmoderne ‘ontregelpoëzie’. Het genre is heel geschikt voor eunuchen, fijnproevers en ontmande geleerden die de potentaat Vernieuwing vleien, uit vrees anders opgesloten te worden in de burgerlijke gevangenis van hun ware smaak. Oosterhoff is allereerst het product van de critici die vrezen Zijne Vernieuwing te zullen mishagen. Jurylid Erik Menkveld schrijft in De Volkskrant: ‘Een wartaal die van alles loswrikt en oproept (betekenis “lekt” noemt Oosterhoff dat). Wat normaliter door ons keurig in denk- en waarnemingsconventies opgevoede brein uit de werkelijkheid wordt gefilterd, komt in die wartaal juist tevoorschijn. Bij deze manier van schrijven, waarmee Oosterhoff zich ontwikkelde tot een van de belangrijkste vernieuwers van onze poëzie na Lucebert, ontstaan er geen naadloos sluitende taalconstructies. De dichter wil en kan niet meer door de trompet van de traditionele poëzie blazen; dat trompetje ligt als een glazen kerstversiering “in naaldscherpe scherven” onder de boom.’ – Alsof er tegenover Oosterhoffs scherven niets anders zou staan dan ‘de traditionele poëzie’! Alsof je als dichter (in voortdurende dialoog met de traditie) niet antitraditioneel zou kunnen zijn zonder in wartaal te vervallen! De drie Nederlandse collega’s die ik over Oosterhoff sprak, haalden alle drie hun schouders op; twee gebruikten het woord flauwiteiten en gaven hetzelfde voorbeeld: de bundeltitel 'Hersenmutor'.”

Het precieze gebruik (4681 - 4700)

2011-12-19T13:46:00.000-08:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4681 – 4700)

4681. gemengde gevoelens: Béatrice Delvaux (werkzaam bij Le Soir): “Zelf zijn we niet zo trots op onze nieuwe regering. We zijn blij dat de crisis eindelijk voorbij is, maar dat is meer het gevolg van fysieke en mentale vermoeidheid en niet zozeer van uitgelatenheid over het resultaat. We zijn opgelucht dat we terugkeren naar de normaliteit, maar tegelijk verrast dat het zover is. Een bizar moment, want we weten allemaal heel goed hoe precair het is, het mirakel dat zo los aan elkaar hangt en het elk moment kan begeven. We hebben de meubelen gered, maar alles moet nog gebeuren.”

4682. de media: we moeten voortdurend op onze hoede zijn, zoniet raakt ons gezonde verstand diepgaand en blijvend behekst door de begrippen en de ideeën waarmee de media de wereld, de maatschappij en onze medemensen omtoveren tot volstrekt doorzichtige en daardoor door en door betrouwbare realia uit een overigens in haar geheel goedwillende werkelijkheid.

4683. arrogante wetenschappers: Robert Winston (wereldberoemd fertiliteitsexpert en het bekende gezicht van talloze wetenschapsreeksen op de BBC, zie foto): “De wetenschap doet veel goeds. Maar er is ook een keerzijde. Met een mes kan je fantastische dingen doen, maar je kunt er ook iemand mee vermoorden. Het probleem is dat wetenschappers veel te arrogant zijn om dat te bekennen, of om toe te geven dat ze niet de absolute waarheid in pacht hebben (of ooit zullen hebben), dat ze niet altijd zo objectief werken als ze beweren en zich door hun emoties laten leiden bij wat ze waarnemen onder de microscoop. Het belang van een ontdekking wordt ook altijd overdreven en dat is gevaarlijk”.

4684. het Higgs-boson deeltje: misschien wordt het ooit gevonden , maar al bestaat het voorlopig alleen hypothetisch het is al goddelijk verklaard en dat door precies die luitjes die geregeld afgeven op de religie als een hinderpaal voor de ontwikkeling van de wetenschap.

4685. religie versus wetenschap: nog eens Robert Winston: “Het is niet goed te praten dat velen in de VS de evolutietheorie uit de lessen biologie willen bannen. Maar ik denk niet dat je daar iets kan aan doen door een arrogant boek te schrijven waarin je de gelovigen uitscheldt voor debielen, zoals Dawkins gedaan heeft. Zo polariseer je de discussie alleen maar. Dawkins heeft het over de wetenschap alsof zij de waarheid zou zijn, maar dat is niet het geval. De wetenschap is niet de waarheid, omdat die niet bestaat. Het is een versie van de waarheid, een heel belangrijke, een die ik door dik en dun zal steunen en uitdragen, maar het is ook belangrijk te beseffen dat er in een mensenleven meer is dan dat”.

4686. Dawkins: nog een laatste keer Robert Winston: “Het probleem is dat de mensen niet houden van onzekerheid. Vandaar Dawkins’ arrogantie – tegelijk ook de reden voor zijn succes. Hij wil zekerheid leveren in een onzekere wereld, want religie en wetenschap zijn manieren om met onzekerheid om te springen? Maar één ding is zeker: onzekerheid is beter dan zekerheid, want wie zeker is over de waarheid te beschikken is een gevaar voor de medemens.”

4687. de waarheid: elke claim op de bredere waarheid is een claim op onweerlegbaarheid en daarom uiteindelijk op een persoonlijke of collectieve voorkeurspositie.

4688. het geloof: wie het geloof verliest hoeft niet dringend op zoek naar een ander (de wetenschap, het vaderland, de consumptie, de roem, de vrouwen, de glorieuze toekomst), maar behoort na te denken over de vraag hoe hij zonder zekerheid over de bredere contexten van zijn bestaan voor een tijdje daarin een huis kan bouwen.

4689. metafysische onzekerheid: is alleen een drama voor degene die tot zopas aan haar tegendeel verslaafd was en nu moet afkicken.

4690. eigenaardig rechts: Youp van ’t Hek: “Ik vind niet dat ik mijn mond moet houden omdat ik rijk ben, wat rechts vaak roept.” Alleen de arme rechtsen kregen blijkbaar door een of andere beschikking van het lot het recht op het woord. Maar als je arm bent mag je zoal niks zeggen, want je weet niets en je bent compleet irrelevant.

4691. de laatste neologismen: onze hedendaagse kakeldemocratie; Youpmoe worden; onze arcadische paranoia (een term van Stefan Hertmans: de voortdurende vrees dat we niet in een onaantastbaar paradijs leven).

4692. Weveriana: de filosofe Alicja Gescinska (Pools, Gents en scherp) in DS Weekblad: “Ik heb er eerlijk gezegd een probleem mee dat Bart De Wever een vaste column heeft in De Standaard. Hij is een politieke leider en je kunt je afvragen of die wel zo’n forum moet krijgen in een kwaliteitsmedium. Kan het wel dat politici hun mening zonder tegengas kunnen ventileren in de krant? Ik vind dat de media zich juist moeten kunnen afzetten tégen politieke leiders. Als politici deel uitmaken van de pers, kan dat tot ongezonde toestanden leiden”.

4693. paranoia: als zelfs het woordje ‘als’ van de voorwaardelijke wijs al angst aanjaagt. Het heeft iets bedreigends.

4694. als het kleine ik van het toneel is verdwenen: Stefan Hertmans in De Morgen: “Met de spectaculaire toename van onze rationaliteit, onze emancipatie en onze drang naar totale zelfbeschikking is die paradijsneurose allesbehalve genuanceerd geraakt. Integendeel, we zijn er sinds de hoge vlucht van techniek en wetenschap heilig van overtuigd dat we alles kunnen controleren en dat Arcadia dichterbij is dan ooit. Hoe meer we dit Arcadia binnen handbereik wanen, hoe angstiger we worden (…). Agressie uitbannen kan men politiek wel willen sturen, maar dat betekent alleen maar wat de profeten van de vrije wereld nu net niet willen horen: dat we nog meer socialisatie nodig hebben, nog meer structuur, nog meer voorzieningen, nog meer solidariteit, nog meer sociale controle, nog meer geduld en nog meer geloof in de heelbaarheid van de mens. En dat is niet alleen onbetaalbaar en onhaalbaar, het staat bovendien haaks op onze westerse drang naar vrijheid en zelfbeschikking. Kortom: een geval als Amrani (de massamoordenaar van Luik) laat ons vooral weer eens duidelijk voelen hoezeer we in de knoop liggen met onze basisverwachtingen ten opzichte van de samenleving: laat ons allen uiterst vrij, maar bescherm ons allen tegen elk gevaar. Het rouwen over deze beschavingsparadox is het enige wat ons daarbij nog enig gevoel van morele integriteit kan verschaffen. Het is niet veel meer dan een troostprijs, maar een die we zorgvuldig moeten blijven bekloppen en betasten op zijn werkzaamheid, zijn onmogelijkheid, zijn onvermijdelijke ontoereikendheid”.

4695. proportionaliteit : wie Hertmans’ opmerkingen leest beseft hoezeer de Engelse filosoof Isaiah Berlin het bij het rechte eind had. Zelfs de basiswaarden van onze cultuur (zoals veiligheid en vrijheid, maatschappelijke sturing en persoonlijke creativiteit) kunnen in absolute zin onmogelijk op één noemer worden gebracht. En als we dan toch proberen ze enigszins bij elkaar te doen passen hangt veel af van de proportionaliteit van onze pogingen, zodat we, als we moeilijk verzoenbare waarden willen bereiken, niet allemaal als neuroten moeten gaan leven.

4696. de kerk kan opnieuw beginnen: nu de Vlaamse kerk (zoals voorheen de Nederlandse) de pedoslachtoffers gaat uitbetalen meent ze daarmee bij de publieke opinie een wit voetje te halen. Dit is onterecht. Eerst moeten de bisschoppen nog voor de rechter en voor hun misdadig stilzwijgen tot een flinke straf worden veroordeeld. Vervolgens moet een kerkbelasting naar Duits model worden ingevoerd en de bestaande staatstoelagen aan de religies afgeschaft.

4697. participatie: meestal is er slechts sprake van pseudoparticipatie. U kent het wel, u hebt recht van inspraak in uw school, bedrijf of stad tot op het moment dat u de structuren of de expertise zelf bevraagt. Dan wordt u irrationaliteit of extremisme verweten.

4698.de markt en haar technocratische duiders: Thomas Decreus (filosoof aan de KU Leuven) in een schitterend essay op de site dewereldmorgen.be: “De markten kennen geen representanten maar enkel duiders: zelfverklaarde of door de media opgevoerde experts die het irrationele rationeel trachten te maken, die uitleg geven, maar zelden tot nooit positie innemen; die bij hoog en bij laag beweren politiek neutraal te zijn, maar nooit schijnen te beseffen dat neutraliteit altijd een bepaald belang dient – meestal het heersende. Die duiders en experts – de Ivan Van De Clooten van deze wereld - vormen de schakel tussen markt en politiek. De politiek baseert zich op de analyses van de duiders en zo bepalen die duiders rechtstreeks of onrechtstreeks het beleid én de teneur van de publieke opinie. Meer nog, in landen als Italië en Griekenland hebben die experts uiteindelijk ook politieke functies opgenomen. Zij pretenderen slechts uit te voeren wat de markten van hen verwachten en worden op die manier politici die zichzelf niet meer als politici beschouwen. Het is de dood van de (democratische) politiek. Want net door het feit dat de markt geen representanten kent maar enkel duiders, is er ook moeilijk contestatie mogelijk tegenover de markt. De macht is immers niet langer zichtbaar, niet langer te lokaliseren en daardoor des te moeilijker te contesteren (…). In plaats van het democratisch regime dat gekenmerkt wordt door het principe van volkssoevereiniteit, zien we in het kielzog van de opkomst van het principe van marktsoevereiniteit de contouren van een nieuw soort politiek regime opdoemen: het techno-totalitarisme. In het techno-totalitarisme is de expert de centrale figuur. Hij staat boven het volk, boven de politiek en boven iedere vorm van kritiek. Zijn visie is immers gebaseerd op harde, positiefwetenschappelijke beginselen die niet voor kritiek vatbaar zijn omdat iedere kritiek beschouwd wordt als een aanval op de wetenschap zelf (zei iemand patattenveld?).

4699. de perfide rol van het positivistische wetenschapsideaal in het nieuwe techno-totalitarisme: nog eens Thomas Decreus in hetzelfde essay: “De hegemonie van het positiefwetenschappelijke leidt ertoe dat expertise de nieuwe basis voor legitimiteit vormt. Participatieve structuren of democratische organisatievormen worden ondergeschikt aan een management- en expertiselogica. Kwantiteit wordt een synoniem voor kwaliteit. Inspraak wordt een veredelde vorm van enquêtering, vervolgens worden enquêtes verwerkt tot statistieken die zogenaamde objectieve spiegels zijn van de samenleving of bepaalde regionen ervan. Op basis van dergelijke ‘objectieve’ spiegels wordt het beleid bepaald. Wat daarbij vergeten wordt, is natuurlijk dat expertise geen synoniem is van ‘goed bestuur’ en dat ‘goed bestuur’ op zijn beurt geen synoniem is van participatie”.

4700. een markante tegenstelling: op zondagavond 17 december zag ik op de kijkbuis achtereenvolgens een heruitgezonden interview van Jeremy Paxman met de op het moment van opname al doodzieke Cristopher Hitchens (ik noem hem altijd Dawkins’ executioner) en een even interessant dieptegesprek met de Duitse theoloog en psychoanalyticus Drewermann. Beiden zijn op hun eigen manier vurig antikerkelijk, de ene in een streng ideële, de tweede in een veel ruimere, veel menselijkere modus. De eerste heeft gelijk, de tweede zal het ook krijgen.

Mooischrijverij over niets

2011-12-19T03:03:00.000-08:00

Over Karel van het Reve

Hieronder volgt een lange (en zeer interessante) reactie op een van mijn stukjes van de hand van mijn vriend Raf Ceustermans. Omdat de normale reactieruimte slechts 4000 tekens kan bevatten publiceer ik Rafs opvattingen hier in extenso.

Dag Jef

Ik heb nog eens geprobeerd te reageren op een van je ideeën maar blijkbaar heb ik ergens iets verkeerd gedaan, of misschien heb je me willen beschermen tegen mezelf, want die tekst is niet als commentaar in je Weerwerk verschenen.
Maar omdat ik die tekst nu eenmaal heb geschreven, stuur ik hem toch nog eens als e-mail. Dan ben ik er tenminste zeker van dat je hem ontvangen hebt.

In idee 4641 schrijf je dat Karel van het Reve o.m. Darwin in zijn hemd zette. Als je met deze bewering verwijst naar "Een dag uit het leven van de reuzenkoeskoes", dan moeten daar toch enkele kanttekeningen bij geplaatst worden.

Dat essay begint met de toegeving dat Reve van Darwin NIETS heeft gelezen. Dat belooft al niet veel goeds, dunkt me. In het essay wordt maar één bioloog met name genoemd en dat is Maarten 't Hart. Zijn naam komt een tiental keer voor maar naar welk werk precies Reve verwijst is mij niet duidelijk.

De kritiek van Reve gaat in deze trant: giraffen en zebra's leven in hetzelfde ecosysteem, dus waarom hebben zebra's dan ook geen lange hals? Met dit soort vragen maakt naar mijn bescheiden mening Reve eerder zichzelf belachelijk, maar goed. Het lijkt erop dat hij een voorloper is van de creationisten of ID-gelovers. Die komen ook altijd met dat soort vragen voor de dag, zoals: als wij van apen afstammen (!), hoe komt het dan dat er nog apen zijn? Hoe komt het dan dat er op dit moment geen mensenkinderen meer geboren worden uit apen? En dat soort onzin meer.

Het toeval wil dat ik op dit ogenlik een kortverhaal van Tschechov aan het lezen ben. Daarin schrijft iemand een brief aan zijn buurman die hij verder niet kent, maar hij heeft van de pope gehoord dat die geleerde boeken schrijft en die pope heeft hem het een en ander verteld over inhoud van die geleerde boeken. Onze "intellectualistische" briefschrijver (zo noemt hij zichzelf) wil nu zijn buurman-professor op een paar essentiële fouten wijzen die in diens werk voorkomen, en baseert zich daarbij op zijn eigen intellectualistisch gezond verstand. (Die Prof = Darwin, die brievenschrijver = Reve, en de pope = 't Hart , die twee laatsten zeer verbaasd over elkaars gezelschap waarschijnlijk)

Een paar voorbeelden.
Die geleerde heer heeft ergens geschreven dat het goed mogelijk is dat er ook buiten de aarde menselijk leven voorkomt, bijvoorbeeld op de maan.
Onze Russische Reve snoert hem met de volgende onweerlegbare redenering de mond:

Mensen kunnen niet leven zonder water. Welnu, de regen valt altijd naar beneden OP aarde en nooit naar boven, naar de maan. Er is dus op de maan geen water en leven is er niet mogelijk.

Leve het gezond verstand!

Die prof geeft in een ander boek een moeilijk uitleg over hoe het komt dat in de winter de dagen korter zijn dan in de zomer.

Allemaal onzin natuurlijk. De dagen zijn in de winter gewoonweg korter omdat ze krimpen van de kou.

Maar het spreekt vanzelf dat in dit verhaal uit 1880 de evolutieleer niet kan ontbreken. De pope heeft onze briefschrijver vertelt dat volgens onze geleerde heer de mens van de aap of aapachtigen zou afstammen.
Daarbij valt het verstand van onze briefschrijver stil: hoe kan een prof zo stom zijn?

Immers: als wij van de apen zouden afstammen, dan zouden we een staart hebben (als giraffen een lange hals hebben, dan moeten zebra's die ook hebben). Welnu: als wij een staart zouden hebben, dan zouden de zigeuners ons in kooien opsluiten en ons op kermissen en jaarmarkten ten toon stellen en dan zouden we moeten betalen om naar onszelf te mogen kijken. Dat kan dus niet.

Nog sterker: als wij van apen zouden afstammen, welke man zou er dan nog verliefd kunnen worden op of zich zelfs maar aangetrokken kunnen voelen tot een vrouw, aangezien die naar aap zou stinken?

Daar is toch alweer geen speld tussen te krijgen. En hoewel dat er niets mee te maken heeft: plotseling schiet mij te binnen dat de bijbel ook al met zo'n onwaarschijnlijk dwaas verhaal begint, waardoor een 'intellectualistische lezer' meteen begrijpt dat dit boek niet deugt. Ik denk hierbij natuurlijk aan het verhaaltje over Adam en zijn rib.
Want zeg nu zelf, Jef: heb jij al ooit in je leven een vrouw gezien die zelfs uit de verste verte bekeken ook maar de geringste gelijkenis vertoont met een kotelet?

Met vriendelijke groet en duizend luizenverwijderende apenlikjes

Raf

(Als toemaatje: in "Het raadsel van de onleesbaarheid" bekent Reve ergens in het midden van die tekst dat hij ZELDEN OF NOOIT een werk over literatuurwetenschap heeft gelezen. Je vraagt je toch een beetje vertwijfeld af hoe hij dan over literatuurwetenschappelijke werken kan schrijven. Nu ja, Reve is uiteindelijk maar een entertainer natuurlijk, die in heerlijk Nederlands, in een prachtige stijl en met groot gevoel voor humor schrijft over niets.)

Het precieze gebruik (4661 - 4680)

2011-12-18T10:42:00.000-08:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4661 – 4680)

4661. stiekem (goed) nieuws: men zegge het niet luidop voort, men fluistere het hooguit: onder het neoliberale bewind bloeien er nog heel wat bloemen in de zielen van de mensen: respect voor de doden, trouw aan beminden, allerlei idealen, een verlangen naar waardigheid en bovendien – en dat is gevaarlijk! - een onhandige, maar verregaande wil tot waarheid.

4662. geliefde woorden van vroeger: we verdragen het niet dat onze naasten publiek worden beledigd. Van onze geliefde ideeën mag er geen openlijk in twijfel worden getrokken, of we worden boos. Zo is het ook gesteld met oude, op dit moment versleten woorden die ons na aan het hart lagen en die voor ons nog een zekere betovering hebben behouden. Als die kostbare woorden (ze geven richting aan ons begrip en aan ons handelen) in een nieuwe, triviale context opduiken gebeurt er – zo lijkt het – iets ongepasts, een kleinschalige heiligschennis op een voorlopig onbelangrijk, want slechts verbaal niveau. Een mooi voorbeeld las ik in een Waals café: ‘Une bierre brassée avec savoir se déguste avec sagesse’. Zulke zinnen zijn de eerste tekenen van niet al te aangename dingen die gaan gebeuren.

4663. puike partijen (1): de Vlaamse partijen mogen dan lijden aan alle denkbare euvels, één prestatie mogen ze zonder twijfel op hun blazoen schrijven: heel anders dan in Nederland, waar de klassieke partijen slechts moeizaam overleven met de gedoogsteun van de rechts-radicale PVV, hebben de Vlaamse achtereenvolgens het Blok (definitief), de Lijst De Decker (definitief) en het N-VA (voorlopig) buiten spel gezet. Daarover kunnen ze zeer terecht een hoge borst opzetten.

4664. puike partijen (2): zowel het democratisch als het sociaal karakter van de klassieke Vlaamse partijen is er omdat de Waalse socialistische partij hun vaderlijk-streng bij de hand neemt. Daarzonder keften zij amechtig als de hondsgehoorzame verlengstukjes van de lokale superconservatieve partij, die achter dat aanvaardbare bijvoeglijk naamwoord er heel wat meer onaanvaardbare verbergt.

4665. een weetje: als iemand weer eens begint af te geven op al die spilzieke, al te zeer op makkelijke consumptie afgestelde burgers in Europa wijs hem er dan op dat het totaal van de waarborgen die alleen maar de Belgische belastingsbetaler aan de banken heeft gegeven 186 miljard is. In Nederland onderzoekt de commissie-De Wit op dit moment de besteding van pakweg 150 miljard euro aan staatssteun aan het Nederlandse bankwezen. En dan te bedenken dat daar de afgelopen twintig jaar een schamele 36 miljard euro aan bancaire belastingsoverdrachten tegenover heeft gestaan. Daarmee vergeleken zijn de steunpakketten aan Griekenland klein bier. Wij te spilziek? Het zijn de banken, sufferds!

4666. kleurpolitiek: als het rood is kan het altijd blauwer. Als het blauw is het waarschijnlijk ook purper. Als het purper is is het zonder twijfel spermawit.

4667. de laatste neologismen: Anna Bijns als de eerste volbloed pasionara in de Vlaamse literatuur; een digitaal hiernamaals (een online gedenkplek); Jean-CLaude Trichet als een typische inflatiehavik.

4668. het discours en zijn tegendeel: het tegendeel van ieder gevestigd discours zijn de vele oorverdovende stiltes over die onderwerpen die er niet in passen. In elk discours is een reeks omerta’s ingebakken: wie die een naam kan geven begrijpt de mensen die daarin spreken en zwijgen beter dan zijzelf het doen.

4669. bankiers: volgens Joris Luyendijk zijn bankiers net mensen. Alleen vallen hun broekzakken niet zonder reden helemaal tot op hun schoenen.

4670. wij zijn ons brein (1): er is iets te leren uit de opvattingen van de Franse filosofe Catherine Malabou. Deze dame verbindt het inzicht dat de hersenen plastisch zijn - een dynamische ‘zak’ vol synapsen – ferm aan nieuwe maakbaarheidsidealen. De Française pleit voor ‘neurologisch bewustzijn’, dat ze vergelijkt met het marxistische klassenbewustzijn.”Tot ongeveer de jaren tachtig van de vorige eeuw was de algehele overtuiging dat het brein een rigide, onbeweeglijk orgaan is. Maar al sinds het einde van de negentiende eeuw wordt er onderzoek gedaan waaruit blijkt dat de hersenen meer zijn dan een weefsel waar energie door circuleert. Er worden voortdurend nieuwe cellen aangemaakt en nieuwe synaptische verbindingen geconstrueerd. De hersenen veranderen niet alleen onder invloed van interne chemische factoren, maar ook door de invloed van buitenaf, zoals ervaring, educatie, training, en door alcohol, drugs, roken, stress en nachtrust. Daarom mogen hersenen ook niet worden beschouwd als een netwerk van definitief gelegde kabels”.

4671. wij zijn ons brein (2): er is niks verkeerds aan deze bewering als men zich realiseert dat het veranderlijke brein voortdurend in wisselwerking staat met de buitenwereld en dat al vanaf zijn constructie in de moederschoot. Dit alles onderstreept enerzijds de materialiteit van ons brein en zijn product (het bewustzijn), maar anderzijds is met dat soort materialiteit het laatste woord niet gezegd. Omdat het stoffelijke brein in een dialectische wisselwerking staat met zijn omgeving (en dus ook met de betekenissen in een bepaalde cultuur) krijgt het voor een deel een spirituele kleur. Die betekenissen krijgen op hun beurt vorm in en door middel van stoffelijke dragers en in zeer lijfelijke contexten. Ik heb er dan ook niets tegen ook hen materieel van aard te noemen, als men maar inziet dat het hier gaat om een eigenaardige, bijzondere stoffelijkheid, veel verfijnder, complexer, beweeglijker en minder (of beter: anders) door de natuurwetten ingeperkt dan de lijfelijkheid van stenen, chemische substanties of biologische lichamen.

4672. vreemd gedrag (1): onder vreemd gedrag reken ik het verschijnsel dat men met zijn verstand wegloopt van geliefde auteurs en er tegelijk niet in slaagt er emotioneel los van te komen. Ik weet dat Nietzsche in zijn radicale eenkennigheid om de haverklap de bal misslaat, maar hoe vaak sla ik Menselijk, al te menselijk niet open? Puur om te genieten. Ik hou van zijn durvend intellectualisme, zijn meeslepende retoriek en zijn vlammend taalvermogen. Ook Marx vind ik een prachtig, inspirerend schrijver. Toch kan je niet volhouden dat zijn ideeën nog veel levensvatbaarheid bezitten. Voor ons is hij, net als Freud, een goed essayist of een filosoof, wat ongeveer hetzelfde is.

4673. vreemd gedrag (2): blijkbaar kan iets een (intense, aanvaardbare en zelfs een prijzenswaardige) genieting veroorzaken en tegelijk niet bijdragen tot de waarheidsvinding of tot een verbetering van de maatschappelijke situatie. Zoiets is alleen een raadsel voor dat soort onlichamelijken dat geluk, voorspoed en maatschappelijk welzijn gelijkstelt met (wetenschappelijke) waarheid en van de strenge, ascetische methode voor het laatste de voorwaarde maken voor het eerste.

4674. the Old Guy: Paul Claes over Guy Mortier.

Old Guy

Hij was een rocker van het eerste uur,
Een fan van Elvis en Fats Domino.
Hij rockte voor de Vlaamse radio
En rolde in de rock-‘n-rollcultuur.

Lolbroekerij werd zijn tweede natuur,
Zijn basstem een bassso continuo.
Al stal zijn Grouchosnor de Poppollshow,
De olijkerd verveelde op de duur.

De linkse rakker werd reactionair,
De oude rocker zit ijl in de bol
Met een rollator in zijn rocking chair.

Hij trapt nu enkel nog Woestijnvislol
En hij verwart de Humo met de Flair.
Zijn lijfblad mist gewoonweg rock-‘n-roll

4675. een vermoeden bevestigd: nieuwe tijden brengen ondeugden met zich mee. In een periode van grote sociale welvaart (als de staat sloten geld besteedt aan zijn burgers, ook aan de machtelozen) schiet onvermijdelijk een distelige ondeugd omhoog: iedereen wil van dat staatsgeld zoveel mogelijk naar zich toetrekken. Omdat ik drie decennia leraar in een bisschoppelijk college ben geweest heb ik mij vaak afgevraagd waarom het bisdom van de scholen een huursom voor de gebouwen vraagt (waarvan ze voor een flink stuk de eigenaar is). Die huur wordt betaald met werkingstoelagen (geld van de staat voor het onderwijsproces en dus voor de leerlingen). Een deel ervan keert na een lange (verdachte) omweg terug naar de scholen, een (al te groot deel) blijft in het bisdom plakken en het is onduidelijk in hoeverre de sommen voor andere dan pedagogische doeleinden worden gebruikt. Het mistigst van alle bisdommen is dat van Hasselt, een stad waar de hooggemijterden nu blijkbaar meedansen in de daar in alle bestuurslagen zeer populaire tango van de goedverborgen financiële malversaties.

4676. overtroeven: als je buurman voor de tiende maal komt opsnijden over de steile carrière van zijn zoon overtroef hem dan met de volgende woorden: ‘Ik weet niet zeker of onze Karel zopas een extra bonus heeft gekregen maar hij rijdt plotseling rond met het laatste model Mercedes”.

4677. we zijn ons brein (3): de meest gangbare vorm van fysicalisme is het zogenaamde ‘non-reductionistische fysicalisme’. Hoewel men hierbij stelt dat materie echt het enige is wat er is beweert men desondanks dat het geestelijke aspect niet tot het materiële gereduceerd kan worden. Vergelijk het met een standbeeld: hoewel het volledig uit materie, bijvoorbeeld uit marmer, bestaat kun je de esthetische waarde toch niet reduceren tot marmer. Zo is volgens de non-reductionistische fysicalist ook het geestelijke non-reduceerbaar, al is het materie.

4678. ook het kapitalisme is divers: zoals alle menselijke fenomenen is ook het kapitalisme divers, gelaagd en samengesteld. Dit verklaart zijn onvoorstelbare plooibaarheid (een eigenschap die de eenheidsdenker Marx destijds zeer heeft onderschat). Daarover Ha-Joon Chang (professor economie in Cambridge, zie mijn literatuurlijst): “Kapitalisme komt voor in veel soorten en maten, wat impliceert dat het sterk kan worden aangepast. Vaak kan je experimenten met alternatieven in het kapitalisme incorporeren – coöperatieven en shareware op het internet zijn daar twee opvallende voorbeelden van. Het is niet omdat het huidige vrijemarktkapitalisme zeer grote fouten vertoont dat iedere vorm van kapitalisme moet worden afgewezen.”

4679. lepe praat: wie het huidige kapitalisme aanvalt moet leep te werk gaan. Hij moet zijn opponenten voor een flink stuk over de arm strijken, zoniet zullen die de criticus afschilderen als iemand die terugwil naar het gefaalde experiment van het communisme of als een hopeloze romanticus die denkt dat de wereld alleen maar kan draaien als iedereen weer in kleine gemeenschappen gaat leven. Voor een dergelijke, met een wil tot leepheid gezegende criticus is het boek van Ha-Joon Chang (zie nr. 4678 en zie foto) een onuitputtelijke bron van onweerlegbare (en vaak vermakelijke) argumenten.

4680. overtuigingskracht: een redenering ontleent een flink van haar overtuigingskracht aan haar vermakelijkheid, dit wil zeggen aan de lichtheid, aan de deugddoende afwezigheid van die dierlijke ernst die het denkvermogen van de gemiddelde wereldverbeteraar zo’n kwalijke geur geeft.

Foucault en het neoliberalisme

2011-12-13T03:17:00.000-08:00

Het neoliberalisme bedreigt zelfs het kapitalisme

Het neoliberalisme is de dominante ideologie van deze tijd, maar ook de kern van de organisatielogica van onze wereldorde op alle niveaus; kortom het neoliberalisme is ‘hegemonisch’. Hegemonie is, met dank aan Gramsci, niet overheersing door geweld, maar governance via een ideologie die alomtegenwoordig is; die door iedereen verinnerlijkt wordt, ook door haar slachtoffers, en zelfs door haar tegenstanders.

Het nieuwe kapitalisme is complex, maar zijn ideologie is kinderlijk simpel. Het basistheorema vatte Foucault die al in 1979 een cursus wijdde aan het neoliberalisme - gepubliceerd als Naissance de la biopolitique - als volgt samen: de hele wereld, van ecomomische activiteiten tot culturele activiteiten, van het internationale niveau tot het buurtniveau, van staten tot gezinnen – de hele wereld wordt opgevat als een verzameling bedrijven.

Alles is economisch, dus alles is een bedrijf. Of in de woorden van Foucault: ‘Het is deze vermenigvuldiging van de vorm “bedrijf” binnen het sociale weefsel, die, denk ik, de inzet vormt van het neoliberalisme. Het komt er op aan om van de markt, de concurrentie en dus van het bedrijf, wat men zou kunnen noemen de vormgevende kracht van de maatschappij te maken’

Deze opvatting is via de economie, als zogenaamd objectieve, neutrale wetenschap, maar in werkelijkheid een door en door ideologische discipline, doorgedrongen in zowat alle vormen van politiek, iedereen heeft dat axioma aanvaard. Daarom is de politiek de slaaf geworden van de economie.

Op het basistheorema dat alles een bedrijf is, entte zich, dixit Ricardo Petrella, een ware theologie met een heilige drievuldigheid: privatisering, deregulering, flexibilisering. Het neoliberalisme is bestand tegen de feiten en totaal ongevoelig is voor empirisch argumenten.

Indien privatisering niet werkt... privatiseer meer. Indien deregulering niet werkt: dereguleer meer. Indien flexibilisering niet werkt, flexibiliseer meer. Of iets moeilijker, maar nog juister: socialisering van de kosten, privatisering van de winsten.

(...)

Het hele artikel van Lieven De Cauter 'Tegen de hegemonie van het neoliberalisme' is te lezen op het volgende webadres:
http://www.dewereldmorgen.be/artikels/2011/12/11/tegen-de-hegemonie-van-het-neoliberalisme

Het precieze gebruik (4641 - 4660)

2011-12-10T15:30:00.000-08:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4641 – 4660)

4641. een dode dwarsligger met blijvend applaus: het zevende en laatste deel van het verzameld werk van Karel van het Reve werd op zes december 2011 feestelijk gepresenteerd in Amsterdam. De opzettelijk argeloze en naïeve houding waarmee hij communisten, psychoanalisten (waaronder Freud) en biologen (bijvoorbeeld Darwin) in hun hemd zette, zijn heldere logica en natuurlijk zijn humor en elegante stijl maken van Van het Reve nog steeds een van de meest gelezen essayisten. De wijze waarop hij de literatuurwetenschappers belachelijk maakte blijft gewoon goddelijk.

4642. schijn en zijn: Benno Barnard: “Wat de anderen nooit snappen is dat ik in werkelijkheid nogal verlegen en nerveus ben, maar die remmende eigenschappen compenseer met vertoon, slagroom, verguldsel, aanstellerij”.

4643. een jonge messias: met het zwaard van het positivisme in haar vuist zwaait de wetenschap naar de onwetenden. Maarten Boudry, ‘doctoral researcher’ aan ‘Ghent University’, begint nu ook in het publiek en bijzonder vinnig zijn (geleende) gifpijlen af te schieten naar alle lieden die iets negatiefs over Darwin, diens leer of zijn volgelingen durven te fluisteren. Weer een volstrekt ongenietbare gelovige, die niet in staat is met een zekere (zij het geringe) instemming en met een beetje warmte het tegendeel van zijn eigen, geliefde opvattingen te denken.

4644. onze nood aan warmte: buiten het menselijke (en zoogdieren-) universum is het heelal inderdaad heel kil. Het menselijke wezen is een warm wezen van nature. Zoogdieren zijn wij: gedragen in een warme matrix, gevoed met warme melk. Geen wonder dat de pijnlijke, maar onomstotelijke waarheid over het levensloze heelal ons tegen de borst stuit. Het is een valse hoop (en een verkeerde antropologie) van de darwinistische wetenschap te menen dat de waarheid hieromtrent het laatste woord zal hebben. En dat is hún bijgeloof.

4645. de laatste neologismen: de Boudry’s en de Braeckmannen van deze wereld; boomvrij WC-papier; de ergerlijke mode van het Latijngooien.

4646. de klassenstrijd (1): donderdag begon een warenhuis in Wilrijk vers brood te bakken, maar de verkoop ervan was blijkbaar geen succes. Tegen sluitingsuur zat het met een massa overschot. Iemand zei aan de kassière: "Ik ken een voedselbank die misschien gebruik kan maken van het overschot". Haar antwoord: "Sorry meneer, dat mogen we niet doen, de directie vraagt om alles in de afvalcontainer te gooien".

4647. Weveriana (1): volgens De Wever is de nieuwe regering een obesitas-regering, met te veel postjes voor ministers en staatssecretarissen. Volgens dezelfde politicus is de overheid “te vet” zodat die dringend een liposuctie van het ambtenarenapparaat moet ondergaan. In werkelijkheid is het probleem niet zozeer dat de regering “te dik” is, maar dat ze een beleid gaan voeren in het belang van de “dikke portemonnees”. De Wever zal trouwens toegeven dat zijn idee van een liposuctie noodzakelijk oprijst telkens hij in de spiegel kijkt en iedere keer als hij overweegt welke vetbetaalde postjes (buiten hun politieke mandaat) zijn eigen verkozenen hebben geaccepteerd, omdat naar zijn eigen woorden “de anderen dat nu eenmaal ook hebben gedaan”.

4648. Weveriana (2): de in de opiniepeilingen hoogvliegende De Wever (een onmogelijke metafoor!) wekt de indruk dat de Vlaamse regeringspartijen verheven Vlaamse principes op het altaar van de macht hebben geofferd. De argumentatie van de N-VA schijnt even verleidelijk als simplistisch: hier is een nauwelijks Nederlandskundige premier aan het werk aan het hoofd van een belastingregering die in Vlaanderen niet over een meerderheid beschikt, Vlaanderen uitzuigt en miljarden naar Wallonië overhevelt. Dit is overduidelijk een karikatuur. Bovendien is de argumentatie van De Wever schijnheilig: heeft hij niet onlangs nog voorgesteld een sociaaleconomische noodregering te vormen met liberalen en christendemocraten, een formule die in het Franstalige landsgedeelte evenmin een meerderheid van de bevolking achter zich had weten te scharen als de huidige regering Di Rupo in Vlaanderen?

4647. de klassenstrijd (2): diegenen die ontkennen dat de klassenstrijd bestaat en beweren dat die in de praktijk van geen belang meer is nemen precies daardoor deel aan dat verwoede gevecht en wel aan de rechterzijde.

4647. de klassenstrijd (3): de klassenstrijd woedt ook op de culturele flank. Een aspect daarvan is de gewoonte om de waarde en de wetenschappelijkheid van de Freudiaanse leer in twijfel te trekken. Hoewel veel kritiek daarop terecht is, blijkt weer een ander deel daarvan maatschappelijk verdacht: van op afstand legitimeert zij een rechts denkkader waarin alle heil in de rede resideert en waarin een realistisch, in een universele antropologie gefundeerd pessimisme over de mens onmiddellijk wordt gelijkgesteld met een onverantwoorde kritiek op de (sciëntistische) wetenschap, haar maatschappelijk belang en vooral dat van haar zeer eerbiedwaardige, uiterst vooruitgangsgelovige aanhangers. Geen wonder dat de bezittende klassen deze defensieve reflex onmiddellijk tot de hunne maken. In de rug gedekt door het prestige van de wetenschap wekken ze dan publiekelijk argwaan tegen iedere theoreticus die de waarheidsrevelerende macht van de ratio ook maar enigszins minimaliseert en het eigenbelang als de eigenlijke motor van ons handelen blootlegt.

4648. klassenstrijd (4): iedereen kent de misschien beroemdste Vlaamse songregel: ‘De middenstand regeert het land”. Dit is zeker niet het geval. De hoogste bezittende klassen (bijvoorbeeld de financiële machten) komt dit bijgeloof goed uit, want zo lijkt het dat de verdediging van haar specifieke belangen dezelfde is als de verdediging van de interesses van een heel wat bredere groep, aan wiens inzet, volharding, stielkennis en sociale vaardigheden – heel anders dan bij de werklozen - niet kan worden getwijfeld.

4449. onverwachts gelijk: soms, maar heel zelden en heel zeker daartoe geïnspireerd door een of ander eigenbelang, heeft zelfs een liberaal gelijk. Onlangs in het parlement beviel Patrick Dewael in volle woede van de volgende frase die de weldenkende Vlaamse pers niet over de lippen krijgt: “De N–VA begint steeds meer op het Blok te lijken!”.

4450. de klassenstrijd (5): omdat Vlaanderen nu eenmaal rijker is dan de rest van het land is het niet moeilijk om ingrepen die vooral rijkeren treffen als anti-Vlaams te verketteren.

4451. het Mechelse kippetje: Caroline Gennez (zie foto) heeft verklaard dat ze een ‘ferme toek’ heeft opgelopen toen het bleek dat voor haar geen ‘tof ministerschap’ was weggelegd. Van hetzelfde laken een pak: voorheen gaf ze haar collega Frank Vandenbroucke een dito slag in het gezicht en dat met voorbedachten rade. Voortaan kan deze socialiste nog meer aandacht besteden aan haar modieuze toiletjes, haar bijna naakte armen, benen en borsten en aan alle genietingen van al te zeer naar buiten geplooide burgertrutjes. Dit soort steedse, hippe toffigheid (wellicht weggerationaliseerd als een teken van moderniteit en progressiviteit) droeg zeer bij aan de ondergang van de linkse partij.

4452. de klassenstrijd (6): het is waar dat we in België (een vooral in Vlaanderen) in grote welvaart leven. Toch geeft het te denken dat het rilatinegebruik bij kinderen in de laatste vijf jaar met de helft (!) gestegen is, dat het verbruik van antidepressiva en slaappillen hier een recordhoogte bereikt en dat het aantal zelfdodingen in dit rijke landje tachtig procent (!) hoger ligt dan in Nederland. Ik voor mij part ben er vrijwel zeker van dat een van de oorzaken daarvan bestaat in ons louter op dwangmatige, beregelde prestaties en uiterlijke beloningen gerichte arbeidsethos en op de conservatieve, volkse, al te monomane en dus autoritaire cultuursfeer die zelfs de beheersing van de standaardtaal veroordeelt als een uiting van sociaal verfoeilijk elitarisme. Wie niet gehoorzaamt vindt dan ook geen uitweg want daar verhinderen de vele, onzichtbare en met elkaar samenwerkende wachters van de gemeenzame simpelheid iedere uitbraakpoging. Een gemiddelde Vlaming kan dan ook, als zijn sociaal-financiële opgang is geblokkeerd, alleen cultureel naar beneden stijgen. Voor een prestatie van enig kaliber vindt hij geen publiek.

4453. triestig Latijn voor de socialisten: de namaaksocialisten (er zijn er echte, maar we horen ze niet) zijn op dit moment zowat de enigen die op de publieke rostra geen Latijn spreken. Dit is een goede zaak, want de enige spreuk die hen past is: ‘Ita, missa est!’.

4454. wauwelende medicijnmannen: in De Morgen van 10 december twisten drie bekende Vlaamse economen met elkaar over de aard van de crisis en de remedies ertegen. Soms zijn ze het niet met elkaar eens, soms halvelings of op één punt en nooit helemaal. Praat van opiumschuivende medicijnmannen? Van in ideologieën grossierende profeten, even ongeloofwaardig als het Griekse orakel? Alleen voor Paul De Grauwe behou ik mijn respect: ik bewonder zijn analytisch realisme en zijn moed om met zijn oplossingen weliswaar iets te riskeren zonder daarbij bij voorbaat de sociaal-financiële ondergang van grote bevolkingsgroepen in te calculeren.

4455. échte mensen: als de politici je tot wanhoop drijven zijn er nog altijd de kunstenaars, het enige groepje intellectuelen in wie ik nog een ongewapend vertrouwen heb. Ze spreken de waarheid over dingen die er toe doen, ze cultiveren het noodzakelijke vermogen van een veralgemeende argwaan, ze hebben meer dan een broertje dood aan de gemeenplaatsen van alle slag. En tegelijk, op de een of andere intense wijze, zijn ze in staat mijn enthousiasme voor het leven te wekken, mijn wil tot bestaan en mijn liefde voor welbepaalde personen en toestanden te doen opvlammen. Volgens Greet Op de Beeck in De Morgen is Luk Perceval zo’n levenswekkende lavastroom. “Al zijn producties bewijzen dat hij een echte is. Een ziener. Een regisseur die uit acteurs haalt wat niemand anders eruit kreeg. Een man met een visie die stukken zorgvuldig kiest en ze samen met zijn ploeg kneedt tot de tekst larger than life wordt, waardoor het de mens en het leven in al zijn miezerige lelijkheid toont, en in zijn momenten van aandoenlijke schoonheid. Een gevoeligaard die met veel directheid en gedurfde keuzes ontroering teweeg kan brengen. Een mens met een groot bakkes en een nog grotere persoonlijkheid die in alles wat hij maakt de toeschouwer dwingt om stelling in te nemen, om minstens iets te vinden. Ik heb dat graag, ik vind dat schoon, zelfs als het een keertje niet lukt. In zijn voorstellingen maak je altijd iets mee, wat je er ook van moge vinden, en dat is en blijft bijzonder”.

4456. domme populisten: Arnon Grunberg in De Volkskrant: “Dat de eugenetica het Nederlandse integratiedebat bespaard is gebleven, komt doordat de voormannen van dat debat hier te lande de taal van de agressieve voetbalsupporter hanteren: moeilijke woorden zijn verboden”.

4457. de truc van de existentiële vaagheden: we moeten het inderdaad doen met wat we krijgen in het leven, maar dit is geen vrijbrief voor allerhande overheidsbesparingen.

4458. goed toneel: geen mooie, weldoordachte plaatjes om van op afstand voorzichtig bij weg te dromen, maar stompen in de maag. Confronterende portretten van het leven op zijn lastigst en de mens op zijn sukkelachtigst. Het gemiddelde Davidsfondspubliek wil helaas het omgekeerde.

4459. de klassenstrijd (7): heel anders dan men meent geldt het volgende : hoe hoger de klasse, hoe meer zij profiteert van de staat. Dat komt door het al lang bekende, maar blijkbaar nog zelden vermelde Mattheüseffect. Het Vlaamse onderwijs is daarvan een (school)voorbeeld. Het levert uitstekende kwaliteit voor kinderen uit de modale burgerlijke gezinnen, maar presteert beroerd als het gaat om kinderen uit minder geïntegreerde families.

4460. de truc van het usurperende begrip: de grote groep van de loontrekkenden en de steeds maar uitdeinende middenstand zijn zeer diverse begrippen. Hun inhoud telkens voorstellen als een uniforme, eenduidige massa is een retorisch middel van diegenen die een andere klasse usurperen tot het voordeel van de hunne. Van de arbeidersklasse spreekt niemand meer behalve de socialistische partij en de laatste bestaat niet langer evenmin als de eerste.

Alfabetische besparingen

2011-12-10T09:53:00.000-08:00

Rechtse taalpolitiek: wat overbodig is moet weg.

Een uiterst rechtse politicus zoals De Wever, die voortdurend roept om een ontvette staat en een radikaal uitgezuiverde sociale zekerheid, kan een politiek gevecht aangaan voor de absoluut noodzakelijke uitzuivering van het alfabet. Nog erger dan dat het geval is op allerlei terreinen in het Walenland wordt daar uit luiheid, laksheid, overbodigheid, domheid en onkunde met geld gegooid.

Sommige letters zijn duidelijk compleet overbodig. neem bijvoorbeeld de “x”: eigenlijk is dat hetzelfde als “ks”, dus waarom daar speciaal een letter voor maken? een andere duidelijke kandidaat “eks-letter” is de “q”. de “q” wordt altijd gevolgd door een “u”, en samen is dat eigenlijk hetzelfde als “kw”. we kunnen dus gerust consekwent dergelijke infrekwente letters likwideren.

de “c” komt wat vaker voor, maar is eigenlijk altijd ofwel een “k”, ofwel een “s” (het spesiaal geval “ch” zullen we voorlopig nog toelaten, dat schaffen we straks wel af). hetzelfde voor de “y”: dat is eigenlijk altijd ofwel een “i”, ofwel een “j”. die twee letters kunnen we dus sistematisch en konsekwent eksekuteren.

sommige letters zijn in feite varianten van elkaar: een stemhebbende en een stemloze. we sommen ze even op: “b” en “p” (de bilabiale plosieven), “d” en “t” (de alveolaire plosieven), “v” en “f” (de labiodentale frikatieven), “z” en “s” (de alveolaire frikatieven), “g” (zoals in “gaan”) en “ch” (de velaire frikatieven), “g” (zoals in “guerrilla”) en “k” (de velaire plosieven). hier is duidelijk ruimte voor rationalisatie. laat ons enkel de stemhebbende versie houden, en de stemloze versie afschaffen en vervangen door de stemhebbende gevolgd door een “h”. aangezien de “g” obh dhwee verzhghillende manieren kan gebruikdh worden, moedhen we de “k” nog wel behouden omdadh er anderzh geen verzhghil meer zou zijn dhuzhzhen bijvoorbeeld “lughdh” (“de lughdh izh blauw”) en “lukdh” (“hedh lukdh niedh”) — en omdadh we “k” nodig hebben voor de ekzh-ledhdherzh “kzh” en “kw”. de “ch” kan eghdher ook een zhdhemloze bhozhdhalveolaire vhrikadhievh zijn (zoalzh in “chokolade”); dan zhghrijven we hedh alzh “sj”, ovh bedher gezegd, “zhj”. obh die manier kunnen we de “c” helemaal avhzhghavhvhen: vanavh nu zhghrijven we “zhidhroen”, “zhirkuzh”, “zhjokoladedhaardh”, enzovoordh.

Het bovenstaande nam ik over (op de inleidende commentaar na) van de blog van Jon. Sneyers: http://www.dewereldmorgen.be/blogs/jonsneyers/2011/12/09/obesitas-alfabet

Het precieze gebruik (4621 - 4640)

2011-12-06T13:14:00.000-08:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4621 – 4640)

4621. de zelfdestructie van de rijken: in het district Yamaguchi, Japan, zijn acht Ferrari's, drie Mercedessen en een Lamborghini op elkaar gebotst. De schade wordt geschat op 2,5 miljoen euro.

4622. Leterme’s afscheid: deze stiekeme, iedereen belagende bommenlegger (en recent bovendien een voorbeeld van de vleesgeworden bescheidenheid) neemt afscheid met een onverwachte stortvloed van excuses ten gerieve van al diegenen die hij te hard heeft aangepakt, misbegrepen of in een verkeerd daglicht gesteld. Hij neemt echter geen verantwoordelijkheid voor het ongelofelijke succes van de N-VA, een partijtje dat aan het begin van het kartel met de christelijken slechts één zetel had. Toch blijft Leterme de broedhen die welbewust het duivelskuiken De Wever ter wereld heeft gebracht.

4623. Sinterklaas: wie braaf is krijgt zoet, wie stout is rilatine.

4624. de laatste neologismen: een obesitas-regering (met teveel personeel); zijn protestbaard afscheren; Rusland, een ondoorzichtig samenspel van oligarchen en oliegarchen.

4625. de Kelk ledigen tot de bodem: Hugo Camps in De Morgen: “Alleen al uit morele hygiëne had de kerk zich niet moeten willen ingraven in juridisme. In de zoektocht naar waarheid over seksueel misbruik zijn obstructietechnieken per definitie pervers. Er is de kerkelijke hiërarchie blijkbaar veel aan gelegen om het besmeurde blazoen met de mantel der stilte toe te dekken. 'Operatie Geheugenverlies': Dank U Heer! Van enige urgentie in het uitmesten van de sacramentele stal is alvast geen sprake.”

4626. stupide kunstverzamelaars: Charles Saatchi, de misschien wel bekendste en belangrijkste kunstverzamelaar van dit moment, uit harde kritiek op de kunstwereld in een ingezonden stuk in de Britse krant The Guardian. 'Die wereld is vulgair, onwetend, zelfbevlekkend en wordt bevolkt door mensen die geen idee hebben wat goede kunst is, en wat niet. Het is een spel geworden van oligarchen, en van kunsthandelaren met een zelfbevlekkend niveau van eigendunk.' Saatchi is overigens getrouwd met televisiekokkin Nigella Lawson (de wellustig borstwiegende en de intens lonkende).

4627. Steve Stevaert (1): hij brak bij herhaling de onwettige woningen van eenvoudigen af en hield daarmee plotseling op toen hij een illegaal gebouwde stoeterij van een machtige moest doen verdwijnen.

4628. de nieuwe regering en de toon van de media: vooral de gesproken media hebben nu de toon van overijverige, Vlaamse kleuterjuffen, met hoge tremelo’s, vol vertrouwen en optimisme en helemaal naïef kinderlijk. Hun stemmen bibberen van hoop en toekomstverwachting. Afgezien van ordinaire verkooplust (de kijk- en luistercijfers!) wordt men hier een angst gewaar voor het negatieve, een bezwering van het kwade, een onweerstaanbare wil om te knielen voor een plotseling officiële, met heilige legaliteit omhangen verlosser. Mensen zijn pas ten volle mens als ze ongeremd kunnen vereren.

4629. lachwekkend: het is lachwekkend te menen dat de maatschappij beter zal worden als de godsdienst definitief in het verdomhoekje staat. Maar nog veel lachwekkender is de overtuiging dat dit zal gebeuren als iedereen in zijn jonge jaren een flinke portie filosofie tot zich neemt.

4630. Steve De Gucht (2): deze altijd wakkere politicus zet geregeld een grote mond op, redt de aandelen van zijn vrouw, bevoordeelt zijn zoon, voert een publieke strijd tegen de fiscus naar aanleiding van een wet waarvoor zijn eigen partij heeft gestemd. In al die gevallen benadeelt hij schaamteloos zijn medeburgers.

4631. de wet van het voortschrijdend inzicht: overal (vooral in Nederland) duiken nu politici en commentatoren op die tegen de euro waren toen ze er officieel nog voor waren.

4632. opportunisme: deze ondeugd is niemand helemaal vreemd, maar de politici hebben er hun beroep van gemaakt.

4633. de truc van het verschoven subject: bijvoorbeeld als de bankiers op TV de politieke toestand van commentaar voorzien: ‘Het volk heeft boven zijn stand geleefd, het heeft onnadenkend zomaar risico’s gelopen, het heeft nooit de tering naar de nering gezet”.

4634. de truc van de plaatsvervangende zelfopoffering: de nieuwe Italiaanse premier Mario Monti ziet af van het salaris voor zijn baan.

4635. de truc van de neoliberale verenging: Di Rupo moge dan de eerste openlijk homoseksuele premier van België zijn, hij moge op zijn eentje de Amerikaanse droom in dit veel kleinere land hebben waargemaakt, hij moge voorname manieren hebben en het Frans van voorbeeldige krullen voorzien, hij moge tegen de onoverwinnelijke Vlaams-rechtse meerderheid in de voornaamste linkse doelen behendig hebben gered, hij blijft een zielig hoopje mens, want hij heeft de belasting verhoogt.

4636. de truc van het tijdig verdwijnen: beleidsmakers, managers en politici komen en gaan, maar de mensen blijven met de rotzooi zitten.

4637. Steve Stevaert (3): wie tijdig verdwijnt wordt niet gebeten.

4638. de truc van de geleidelijke cumulatie: als iedere regering twee belangrijke elementen uit de sociale zekerheid schrapt blijft er na vier decennia niet veel meer over.

4639. de truc van de verkiezingen: niet alleen in Rusland bestaan er talloze technieken om de gewenste uitslag te krijgen of om met de resultaten de bedoelde objectieven te bereiken.

4640. de truc van de besparingsbedragen: voortaan betalen de banken honderd miljoen per jaar en alleen al de afschaffing van het dopgeld voor schoolverlaters brengt ieder jaar vijftig miljoen op.

Tegen de idealistische verleiding (3)

2011-12-05T12:08:00.000-08:00

Paul Ricoeur en zijn pleidooi voor een realistisch cogito

In wat volgt completeer ik mijn drieledig essay over de nefaste gevolgen van de idealistische verleiding. Een consequentie daarvan is de creatie van een al te spiritualistische wijsgerige antropologie die noodzakelijk tot ontgoochelingen leidt. Daartegenover staat een ontwerp van een klein ik dat realistische afmetingen heeft en dat in alle menselijke ondernemingen wellicht veel vruchtbaarder zal blijken.

Als Descartes en Husserl een absoluut beginpunt zoeken voor hun bewustzijns-filosofie, dan is het verhelderend de woorden van Paul Valéry te memoreren: “There is no theory that is not a fragment, carefully prepared, of some autobiography”. Er is zonder twijfel een meer existentiële onderbouw die aan de basis ligt van de idealistische verleiding. Op het einde van zijn magistrale boek Le Volontaire et l’ involontaire besteedt Paul Ricoeur veel aandacht aan de vitale ondergrond van dit verschijnsel. In zijn uitvoerige analyse van de wil gebruikt Ricoeur Husserls fenomenologische methode, verrijkt met een meer existentiële invalshoek, waarbij hij, naar het voorbeeld van Gabriël Marcel, het lichaam en daarmee de hele tijdruimtelijke wereld opneemt in zijn verruimde, zogenaamde ‘totale cogito’.

Voorheen liet de Franse filosoof al zien hoe de mens in de verschillende fasen van de wilsact zijn vrijheid op tegenkrachten verovert. Omdat dit mogelijk blijkt, zijn die tegenkrachten relatief. Later gaat Ricoeur dieper in op de absolute (want onoverwinnelijke, alleen maar assumeerbare) druk die de vrijheid ondervindt van de kant van het karakter (‘la tristesse du fini’), het onderbewuste (‘le mauvais infini ou la tristesse de l’informe’) en van het leven zelf (‘la tristesse de la contingence’).

Het conflict tussen de vrijheid en deze drie vormen van noodzakelijkheid is een schandaal voor de rede, omdat die er nauwelijks in slaagt zijn eenheid te denken, maar nog veel meer voor de praktische mens, die slechts met veel inspanning en maar gedeeltelijk dat conflict tot verzoening kan brengen. Hoewel Ricoeur precies die verzoening op het oog heeft, toch interesseert ons hier vooral de daaraan voorafgaande fase van de negatie, waarin het idealistische cogito zich afzet tegen de innerlijke en uiterlijke machten die het bedreigen. De pressie van die machten ervaart het eerst als een pijnlijk niet-zijn, een inkrimping van zijn perspectief op de wereld, een reductie van zijn mogelijkheden. Het ondervindt immers al te zeer de waarheid van het klassieke adagium: omnis determinatio negatio.

Het omsingelde cogito reageert dan op drie manieren. In de eerste plaats maakt het zich los van de vastgeroeste schablonen van zijn karakter en besluit alle menselijke mogelijkheden tegelijk te realiseren. Het affirmeert zijn soevereiniteit. Het kijkt daarbij weg van het feit dat het zijn onmacht wegmoffelt, dat het er niet slaagt om in alle geduld met zijn beperkingen te leven en er het beste van te maken. Het klopt zich op tot iets absoluuts en geeft zich voluit over aan de zopas ontdekte passie van de vrijheid. Dan wordt de mens een wezen van het exces, van de bovenmaat, de titanische Sturm und Drang-held die bereid is het lot van de hele mensheid op zijn schouders te nemen. Het kan niet anders dan dat die prometheïsche buitenmatigheid al vlug op zijn grenzen stoot en overgaat in bittere ontgoocheling, wanhoop, allerlei soorten van verachting en uiteindelijk in een verlangen naar destructie. Hoewel Ricoeur daarover niet spreekt toch is Hitlers welbekende Nerobevel op 19 maart 1945 daarvan een goed voorbeeld. Omdat het Duitse volk slechts een niets zou zijn na de nederlaag, omdat het zijn onmacht definitief had bewezen moesten alle bruggen, fabrieken, regeringsgebouwen, watervoorzieningen en elektrische installaties met de grond worden gelijkgemaakt. Als de wereld niet op Hitlers voorwaarden kon bestaan mocht hij niet bestaan. Een dergelijk verlangen naar absolute destructie is het negatief van een verlangen naar absolute creatie, verlangens die de dictator zeker eigen waren. Dit nihilistische bevel vloeide voort uit de icarische val van een voorheen door de verbeelding buitenproportioneel opgeblazen, al te voluntaristisch ik.

In de tweede plaats bevestigt het idealistische ego zijn volstrekte transparantie. Het wil licht zijn zonder schaduw, het wil leven zonder de chaos van al die affectieve pressies, onpeilbare impulsen en vage, vormeloze herinneringsflarden die zijn doorzichtigheid vanuit zijn onbewuste onderkant bedreigen. Het weigert om geduldig en voorzichtig met die ondefinieerbare materie om te gaan waaraan het met zijn bewuste vrijheid een zekere vorm zou kunnen geven. Dit soort ego is leugenachtig en illusoir want het ontkent zijn eigen weigering: het poneert veel liever een soort afgescheiden, puntvormig zelf dat aan de beperkingen van alle lichamelijkheid ontsnapt.

In de derde plaats stelt dit ego tegenover de onvermijdelijke contingentie van het leven wederom het majestueuze gebaar van zijn eigenmacht. In het licht van die inzichten, aldus Ricoeur, moet men het werk van Fichte herlezen. Voor die filosoof is het onaanvaardbaar dat hij de voorwaarden van het bestaan niet helemaal uit zijn zelf kan afleiden. Zijn triomfantelijk zelfbewustzijn weigert zichzelf te zien als een gesitueerd fenomeen. Het leidt de idee van de ruimte af uit zichzelf en niet uit onze corporaliteit. Hetzelfde gebeurt met de idee van de tijd, alsof die niets te maken heeft met het reële verloop van de dingen en met de idee van de contingentie, alsof de spontaneïteit van het leven niet het bewustzijn verre vooruit is. Geen wonder dat deze titanische vrijheid, zodra ze op ernstige weerstand stoot en haar eigen onmacht inziet, kapseist en plaatsmaakt voor troosteloosheid, missprijzen en ressentiment. Voortaan ervaart zij de wereld als een absurditeit. Uit deze pijnlijke implosie van een voorheen vergoddelijkt zelf verklaart Ricoeur het ‘zwarte existentialisme’. Zelfmoord is dan een ultieme, heroïsche optie, want in dit opzicht blijft de mens de volstrekte meester van zijn lot. Het is de spanning tussen noodzaak en vrijheid binnen het cogito die van dit alles de oorzaak is. Die tegenspraak zoekt Ricoeur te verzoenen, niet door ze weg te redeneren of te ontkennen, maar door ze op een of andere manier te asssumeren.

Zijn ‘totale ego’ nadert dan de contouren van een klein ik, omringd door, maar niet tot onmacht gedwongen door de beperkingen van ons half vrije, half voorbepaalde bestaan. Ricoeur omschrijft het als volgt: “L’acte du cogito n’est pas un acte pur d’auto-position, il vit d’accueil et de dialogue avec ses propres conditions d’enracinement. L’acte du moi est en même temps participation”. Zijn mensbeeld vertoont daarbij een treffende gelijkenis met dat van Erich Fromm, zoals Commers het weergeeft: “ Fromms visie op het menselijk bestaan wordt niet getekend door het beklemtonen van de menselijke onmacht, evenmin als er sprake is van het niets waarop de mens door zijn Sein-zum-Tode is gefixeerd. Maar hij verheerlijkt evenmin de egocentrische eigenmachtigheid. Zijn denken houdt het midden tussen de belijdenis van de onmacht en de exaltatie van de almacht. De noodzakelijkheid om telkens nieuwe oplossingen te vinden voor de tegenspraken van ons bestaan bepaalt de macht van de mens. Het bepaalt zijn gedrag, zijn hartstochten, belevingen en angsten.”

Omdat zelfs een sterk empirisch opgezette reflectie over mensbeelden niet helemaal theorievrij kan zijn (ze moest ergens beginnen, van een of andere werkhypothese uitgaan), formuleer ik hier een eerste omschrijving van het kleine ik die ik later zal concretiseren of aanpassen. Op basis van mijn vorige opmerkingen vat ik het op als een door en door intentioneel gebeuren, dit wil zeggen een (deels) bewuste en op allerlei zin georiënteerde reeks van innerlijke en uiterlijke activiteiten, die, nauw gerelateerd aan het lichaam, van zeer nabij en van in den beginne betrokken zijn op de wereld en de maatschappij. Dit betekent in de eerste plaats dat zijn wil om te bestaan op alle niveaus weerstanden ondervindt. De analyse van de wijze waarop het met die hindernissen omgaat, ze assumeert, ze te boven komt of door allerlei schijnbewegingen probeert ze te minimaliseren, te ontkennen en ongevaarlijk te maken kan een relevante bijdrage zijn voor de wijsgerige antropologie en een vruchtbare invalshoek voor de hermeneutiek. Immers, de afhankelijke en voor zijn vervulling naar de wereld gerichte positie van dit kleine ik impliceert vervolgens dat het vooral tot zichzelf komt en het best kan worden begrepen in en vanuit zijn werken. Ten opzichte van Ricoeurs totale cogito vergt dit een verschuiving van een fenomenologisch naar een hermeneutisch standpunt, wat Ricoeur trouwens in vele van zijn andere boeken ons voorbeeldig voordoet.

Die duivelse Zizek

2011-12-05T02:25:00.000-08:00

Eerst als tragedie, dan als klucht

Hegel stelde dat de geschiedenis zich steeds herhaalt. Marx beaamde dit, maar verbeterde hem op een essentieel punt. Historische gebeurtenissen vinden eerst plaats als tragedie, maar keren vervolgens terug als klucht. In Slavoj Žižeks kernachtige nieuwe boek is dit gegeven het uitgangspunt voor een messcherpe analyse van de situatie anno nu.

Eerst als tragedie, dan als klucht kijkt terug op de eerste tien jaar van de eenentwintigste eeuw. In 2001 begonnen deze met een tragedie: de aanslagen op 11 september. Zeven jaar later eindigen ze met een klucht: de economische crisis. In die twee momenten stierf het liberalisme feitelijk twee keer: als politieke theorie en als economisch systeem. Toch houdt het lijk van deze ideologie niet op ons op allerlei manieren te bespoken. Een bijzonder ernstige zaak, omdat het verhindert de kritieke staat van de wereld adequaat aan te pakken. Volgens Žižek staat de apocalyps op de stoep, niet alleen in ecomomische zin, maar ook ecologisch, biogenetisch en sociaal. Het is de hoogste tijd dat progressievelingen en vemeend ‘links’ ophouden met navelstaren en serieus over de revolutie gaan nadenken!

De Nederlandse vertaling is een door de auteur geactualiseerde uitgave van zijn oorspronkelijke boek uit 2009.

Slavoj Žižek (1949) is hoogleraar aan de Universiteit van Ljubljana, Slovenië en aan de European Graduate School in Saas-Fee, Zwitserland. Eerder verschenen bij Boom/SUN o.a.

Origineel: First as Tragedy, then as Farce
Vertaling: Ineke van der Burg

240 p.

Het precieze gebruik (4601 - 4620)

2011-11-29T11:30:00.000-08:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4601 – 4620)

4601. de dood (1): vandaag de dag wordt het steeds meer een schande dat je moet sterven.

4602. een maatschappelijke diagnose: we zien de fundamenten van onze welvaartstaat rondom ons afbrokkelen. We zien een nieuwe adel van bedrijfsleiders en superrijken alle touwtjes in handen nemen, met als ultieme doel het overgrote deel van de taart voor zichzelf te houden. En wij zullen in de kou blijven staan, wij, de overgrote meerderheid, gevangen in structurele verarming. Arbeiders, bedienden, jongeren, zelfstandigen, werkzoekenden, hulpbehoevenden, Vlaams, Waals, Brussels, Belgisch. Iedereen gelijk uitgebuit in de grote onderneming genaamd Europa, met Duitsland als CEO.

4603. De Wever: dat deze negentiende-eeuwse (want nog nationalistische), zeer rancuneuze politicus de ogen sluit voor deze realiteit (zie nr. 4602) en duidelijk partij kiest voor de economische bovenmeesters is zowel voor hemzelf als voor zijn kiezers een teken van intellectueel onvermogen en vooral van morele lichtzinnigheid. Luidmekkerend geklaag over tegenstanders of even fel getoeter over Vlaanderen, de ondergang van de Westerse Cultuur of allerlei geleerde verwijzingen naar personen en toestanden in het Romeinse Rijk kunnen die dubbele werkelijkheid niet verbloemen.

4604. cijfers: ideologie en cijfers verhouden zich slecht met elkaar. Het is daarom fijn de beweringen uit nr. 4602 te kunnen staven met in getallen uitgedrukte en dus min of meer objectiveerbare feiten. Op een jaar tijd (!) heeft een gemiddeld Belgisch gezin zijn gas- en elektriciteitsfactuur zien stijgen met 400 euro. De energietarieven wegen ook zwaar door in de consumptieprijzenindex. Sinds de verkiezingen steeg de inflatie met 4,15 procent. De laatste twaalf maanden steeg de prijs van stookolie met 21 procent, gas met 18 procent en elektriciteit met 14 procent.

4605. de laatste neologismen: Alexander De Croo en zijn stekkerspyromanisme; een bejaarde kunstenares als een kind op grotemensenvoeten.

4606. de dood (2): soms bewijs je jezelf en de anderen een dienst door op het juiste moment dood te gaan.

4607. pausen (1): de Nederlandse paus Adrianus VI (1522 – 1523, zie foto), de vroegere leermeester van Keizer Karel en bijgenaamd ‘de barbaar uit het Noorden’, joeg iedereen in het Vaticaan tegen zich in het harnas vanwege zijn al te sobere levenswijze. “Zijn hele huishoudelijk staf bestond uit zijn oude Vlaamse huishoudster, die voor hem kookte, zijn was deed en schoonmaakte.” Hij dreigde er zelfs mee de Sixtijnse kapel te laten witten.

4608. pausen (2): Bonifatius VIII (1294 – 1303), volgens John Julius Norwich ‘de meest verachte paus aller tijden’, werd legendarisch wegens zijn (apocriefe?) uitspraak dat seks met jongetjes niet erger was dan met je ene hand tegen de andere wrijven.

4609. Mark Cavendish: het eiland Man en de provincie Oost-Vlaanderen hebben met elkaar gemeen dat uit geen van beide ooit iets goeds is voortgekomen tenzij wielrenners.

4610. verachterlijk: ach, al dat onverteerbaar gewauwel van politici voor en na de regeringsvorming! Hoezeer ben ik het eens met François Lyotard (1924 – 1998) in Le postmoderne expliqué aus enfants als hij beweert dat de namaakintellectueel zich kenmerkt door een beperkte geest, wat onmiddellijk duidelijk wordt in zijn hâte à conclure, son désir de penser court.

4611. een primeur: de filosoof-veganist Tobias Leenaert: “De mens is de eerste diersoort in de geschiedenis die ervoor kan kiezen iets niet te eten”.

4612. enige ergernissen: Luc Van den Bossche, sociale woningen voor rijken, Brussel als Vlaamse hoofdstad, het fiscale paradijs België (men raadplege een of andere belastingsinspecteur), de roomse rots, de haat voor Di Rupo (die anders dan bijvoorbeeld het vluchtkonijn De Wever in uiterst moeilijke omstandigheden onze sociale zekerheid redt), het ongelofelijke prestige van de 4x4’s, de eenmansvennootschappen, de propaganda van de Voka, het Limburgse wij-gevoel, het op ongevaarlijke onderwerpen gefocuste rationalisme van Skepp (de Studiekring voor Kritische Evaluatie van Pseudowetenschap en het Paranormale), het huwelijk van politiek en kapitaal, de serviele dienstbaarheid van de wetenschap aan allerlei machten buiten haar terrein.

4613. heerlijk amateurisme: ik doe aan filosofie zoals zovele mensen piano spelen, op een heel bescheiden niveau, maar met veel plezier en helemaal op mijn eentje.

4614. de verloederende wetenschap: precies zoals de politiek wordt ze gaandeweg opgeslokt door de python van de industrie. Een aantal waarden die men traditioneel verbindt met de wetenschapsbeoefening raakt daarbij op de achtergrond: de academische vrijheid (van onderzoek, van het publieke uiten van je mening) en de toegankelijkheid van de onderzoeksresultaten. Die industriële concerns zijn gericht op iets anders dan de waarheid. Uiteraard willen ze winst maken en daarvoor is allen maar onderzoek nodig naar producten die in de markt passen. De collusie van politiek, industrie en wetenschap is dé kwaal van onze tijd.

4615. de wetenschap: sommige nieuwe waarheden worden in de wetenschap pas echt aanvaard als de mensen die de oude waarheden belichaamden een flink tijdje dood zijn.

4616. twee problemen van de filosofie van de wiskunde: wat betekent het dat wiskundige entiteiten bestaan? Waar en hoe bestaan ze? Er zijn verschillende soorten oneindigheid. De ene oneindige verzameling telt meer elementen dan de andere. Wat betekent deze bewering?

4617. wetenschappelijke theorieën: ze moeten er niet persé uitzien zoals ze er uitzien. Ze komen niet rechtstreeks uit de feiten tevoorschijn. Er is altijd ook een zekere mate van vrije schepping aanwezig.

4618. groot onheil in de lucht: de liberale vicepremier Reynders op de RTBF: “Ik ben nog steeds beschikbaar is voor een nieuwe termijn als Minister van Financiën. Ik heb steeds gezegd dat ik beschikbaar ben voor dat soort van functies".

4619. gerateerde ratingsbureaus: banken die virtueel failliet waren kregen in het verleden de beste rating. Wat is dus hun waarde ? Waarom hebben die bureaus de laatste jaren opeens zo’n belang? Vroeger ademden we rustig zonder hen en dat kan opnieuw zo worden.

4620. ernst: ik ken maar twee manieren om uit te vissen om iemand zijn eigen beweringen ernstig neemt. De eerste is de vraag of die ook gelden voor zijn kinderen en de tweede of hij bereid is die als zijn finale boodschap voor het nageslacht in zijn testament te zetten.

Het precieze gebruik (4581 - 4600)

2011-11-27T07:02:00.000-08:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4581 – 4600)

4581. altijd maar weer van hetzelfde: in De Morgen schrijven vier bekende Vlamingen een (nogal boze) brief aan de (toen nog) falende Di Rupo. Het is typerend dat die vier uit de ondernemerswereld komen. We weten dan ook niet wat toonaangevende Vlamingen uit andere sectoren over dit thema denken. Het is een crisis van het neoliberalisme (lees: kort geldgewin voor enkelen ten koste van de gemeenschap). En de enige remedie die deze economische tenoren kunnen bedenken is nog meer van dat.

4582. Quickies onverdraaglijke onzin: “Verlaging van de werkeloosheidsuitkeringen is juist sociaal’.

4583. Reynders: in de laatste jaren is er geen artikel over het financiële failliet van België te vinden of de naam van onze gewiekste vicepremier en onvermoeibaar neoliberaal lullende Minister van Financiën staat erin. Of die van zijn kabinetschef of van zijn vele protégés. Dat een dergelijk type een rol van betekenis kan spelen in de regering is al jarenlang een teken van het gebrek aan kwaliteit en van het onvoorstelbaar lage morele gehalte van de politieke klasse.

4584. de laatste neologismen: dichters zitten in deze maatschappij als in een veredeld bezemhok; Daniëlle Mitterand, immer Feuer und Flamme, furieuze combattante, al zag je het niet aan haar af (Hugo Camps); alleen dichters ontbladeren mysteries (die Daniëlle); koning Albert als de meelijwekkendste Belgische brandblusser zonder neus; de joodse geslachtsdeelcorrectie.

4585. het laaggevallen socialisme: Koen Meulenaere: “Het is makkelijker een hond rond een hotdogkraam te leiden dan een socialist rond een hoopje geld “.

4586. normaal zijn: Arnon Grunberg in De Groene Amsterdammer: “Normaliteit, het produceren van normaal gedrag – en dat is ons doel, want als we dat produceren zijn we normaal – is de bereidheid om je ten minste gedeeltelijk te laten manipuleren. (…) Het produceren van sociaal wenselijk gedrag, en uiteindelijk is het dat waarover we het hebben als we iemand normaal of juist niet normaal noemen, is vooral een kwestie van imitatie. Hoezeer wij ook hechten aan de illusie van uniciteit, als wij een origineel gedragsfabriekje zouden zijn zouden we niet normaal zijn.”

4587. religie: ongetwijfeld is de godsdienst een product van de Evolutie. Daarom begrijp ik niet waarom Haar kind Richard Dawkins zo moppert op de religie, die immers door Haar is geschapen.

4588. Dawkins als modern protestant: Benno Barnard (zie foto) op zijn blog in Knack: “De calvinisten (die vroeger de predestinatie bevestigden en daarmee de vrije wil ontkenden) zijn nu vervangen door de DNA- fundamentalisten, die uit onze moleculaire structuur afleiden dat mensen niet veel te willen hebben. Net als Calvijn brengen zij de vrije wil dus om zeep. De actuele Calvijn heet Richard Dawkins. Hij is de verkondiger van de wetenschappelijke dood van God. In zijn bestseller The God Delusion legt hij uit hoe ons brein ons bedriegt. Neem bijvoorbeeld een gelovige die het gelaat van de Heilige Maagd in een gesmolten kaars of een vochtplek op de muur herkent. Het brein reageert automatisch – dus buiten de wil om – op de toevallige gelijkenis met een paar ogen en een mond. ‘De software van de gezichtssimulatie schiet in actie en construeert een volledig ingevuld model van een gezicht … Het bedrog schuilt geheel in de hersens van de waarnemer,’ schrijft Dawkins.”

4589. infantiele geleerden: nogmaals die duivelse Benno: “Lewis Wolpert, emeritus hoogleraar medische biologie en de grootste levende specialist celbiologie, zegt in een interview: ‘Als kind was ik licht religieus en bad vaak tot God om mijn tennisrackets terug te vinden en dergelijke. Maar dat gebeurde nooit en ik gaf het op. Ik zag er de zin niet meer van in.’ Hoe ontluisterend dat een genie als deze Wolpert – en het is een genie, de engelen fluisteren dagelijks geheimpjes in zijn oor – het fenomeen van de religie afdoet met de theologie van een achtjarige! ‘Als kind was ik licht artistiek en deed vaak mijn best om gedichten te schrijven. Maar ze rijmden nooit en ik gaf het op. Ik zag er de zin niet meer van in.’

4590. speelse speculatie: hoewel de natuurwetenschap bijzonder succesvol (maar niet zonder welbepaalde begrenzingen van haar kennisdomein) natuurlijke fenomenen beschrijft en verklaart, toch is het een simplificatie te menen dat alleen de biologie, of nog erger alleen de natuurwetenschap de wereld van het menselijke uitputtend onder de loep kan nemen. Daarvoor is een minder zekere, een veel meer ongewisse vorm van (speelse, maar daarom niet minder strenge) speculatie nodig waarin biologisch-evolutionaire ‘feiten’ voortdurend pingpong spelen met historisch-culturele.

4591. voorlopig rapport over de mens: bij nader inzien verschijnt de mens als klein, beperkt wezen, dat weliswaar door moeite en inzet tot allerlei vormen van grootheid in staat is, maar dat geregeld aan zijn existentiële kleinheid probeert te ontsnappen door leugenachtige redeneringen, door een libidineuze bijkleuring van zijn vermogens , een overschatting van zijn verstand, een irreële vertekening van zijn wil, een uitvergroot geloof in de efficiëntie van zijn verbeelding en in de almacht van zijn gevoelens. Als een gevolg daarvan maakt die mens handig gebruik van hele reeks interpersoonlijke en maatschappelijke schijnbewegingen, die alle moeten worden begrepen, blootgelegd en, al naar het geval, ongenadig of met mildheid gecorrigeerd.

4592. gidsland Duitsland: het land waar één op zes werknemers slechts 4 tot 6 euro per uur verdient, waar 35% van de aangeboden jobs op de arbeidsmarkt interimjobs zijn en waar slechts de helft van de werknemers werken onder een CAO (Collectieve Arbeidsovereenkomst)? Dat uitgerekend dit land de wet wil opleggen aan de rest van Europa! Het is ee misvatting van de elites te menen dat een land er goed aan toe is alleen maar als het de economie voor de wind gaat. Van evenveel belang is de rechtvaardige verdeling van de baten van die economische voorspoed.

4593. de Belgen worden arm: steeds meer Belgen maken schulden omdat ze hun basisbehoeften, zoals hun energiefactuur of huishuur, niet meer kunnen betalen. De Nationale Bank telde eind oktober 93.884 dossiers in collectieve schuldbemiddeling. Dat is 9,4 procent meer dan in oktober vorig jaar, meldt De Morgen. Collectieve schuldregeling is de meest drastische stap, waarbij de rechtbank het beheer over de inkomsten van de schuldenaar doorgeeft aan een advocaat, notaris of OCMW, die dan het budget beheert. Volgens het Vlaamse Centrum voor Schuldbemiddeling is de toename een teken dat er "iets fundamenteel scheef zit". Want het gaat al lang niet meer om dure consumptiegoederen of hypotheken, maar om mensen die zich in schulden werken omdat ze hun basisbehoeften niet kunnen betalen.

4594. het vertrouwen: zowel in het individuele als in het publieke leven geldt dat het vertrouwen te paard wegvlucht, maar slechts te voet terugkeert.

4595. steuntrekkers zijn profiteurs: dit is in Vlaanderen geenszins het geval. De profiteurs zijn er namelijk al uit gehaald. Door die leugenachtige bewering wil de rechterzijde de sociale zekerheid afbouwen.

4596. liberale rechtvaardigheid: het is niet rechtvaardig als de armen vijftig procent van het staatsdeficit moeten dekken en de rijken de andere helft. Het klinkt wel logisch, maar logica is vaak de schmink over iets heel lelijks daaronder.

4597. Dalrymple: dat deze malafide kromschrijver een column in De Standaard kreeg zegt alles over de strekking van die krant. Vroeg of laat, als het maar opbrengt, mag ook de paus daar zijn woordje doen.

4598. nog altijd geen waarheid als een koe: de rijken profiteren veel meer van de staat dan diegenen die het minder goed hebben. In dit opzicht is de door de Nederlandse regering met veel bombarie opgelegde inkrimping van de cultuursubsidies misschien niet onterecht.

4599. de ondergang van een instituut: door de ontkerkelijking worden heel wat van de naar schatting 1.800 parochiekerken in Vlaanderen onvoldoende gebruikt. Vaak geraken de kerkgebouwen in verval, met voor de overheid oplopende kosten voor onderhoud en restauratie. Minister van Binnenlands Bestuur Geert Bourgeois (N-VA) wil kerken en gemeenten aanzetten om na te denken over het gebruik van de kerkgebouwen.

4600. de dichter van nu: hoe ouder ik word hoe minder vanzelfsprekend en hoe treuriger ik het vind dat het voormoderne mens- en wereldbeeld onhoudbaar en definitief wordt weggekapt door de hedendaagse zakelijkheid. Saul Bellow: “Orpheus bracht nog stenen en bomen in beweging. Maar een dichter kan geen baarmoeder verwijderen of een raket het zonnestelsel uitschieten. Het wonder en de macht zijn niet meer zijn deel.” Toch blijven wij allen het verlangen koesteren tot in het diepste van ons zelf te leven in een warm en moederlijk wonder.

Tegen de economisering van het onderwijs

2011-11-26T13:50:00.000-08:00

Niet voor de winst

In het onderwijs heeft zich in de laatste decennia een stille crisis voorgedaan. Lang werd onderwijs gezien als de plek waar leerlingen kritisch leren denken en gevormd worden tot ontwikkelde en begripvolle burgers. Maar sinds we economische groei boven alles plaatsen, is ook het onderwijs erop gericht economisch nuttige en productieve leerlingen af te leveren.

Deze kortzichtige focus op nuttige vaardigheden heeft ons vermogen om ons kritisch te verhouden tot autoriteit aangetast, heeft onze sympathie voor mensen die anders zijn gereduceerd en heeft ons vermogen om complexe mondiale vraagstukken te beoordelen beschadigd. Het verlies van deze basale vaardigheden vormt een ernstige bedreiging voor de democratie.

Met Niet voor de winst schreef Martha Nussbaum een overtuigend manifest tegen het streven om onderwijs te zien als gereedschap van het bruto nationaal product. Aan de hand van voorbeelden van onderwijsontwikkelingen in verschillende landen laat zij zien hoe een herwaardering van de alfa-vakken ertoe kan bijdragen dat leerlingen weer worden opgevoed tot mondige, democratische burgers.

Martha Nussbaum is hoogleraar recht en ethiek aan de universiteit van Chicago. In Nederland kreeg zij grote bekendheid door haar optreden in de documentaire Van de schoonheid en de troost. Van haar verschenen in vertaling Wat liefde weet, Oplevingen van het denken, Grensgebieden van het recht en recent Een waardig bestaan, een pleidooi voor een rechtvaardige behandeling van dieren.

Martha Nussbaum is eredoctor aan de Universiteit voor Humanistiek Utrecht en aan de Universiteit Leuven.

Oorspr. titel: Not for Profit

Vertaling: Rogier van Kappel

192 p.

Nieuwjaarswensen 2012

2011-11-25T14:10:00.000-08:00

Nieuwjaarswensen 2012

Ik wens al mijn lezers en ook alle occasionele bezoekers van deze blog een gelukkig nieuwjaar! Ik hoop dat zij allen ten volle de vreugde mogen ervaren die samengaat met een volgehouden reflectie over de mens en het menselijke. En mogen vooral diegenen die technisch opgeleid zijn en al te veel met getalletjes, grafieken en meetbare grootheden naar bed gaan een onvermoede vertrouwdheid winnen met het wazige, het onpeilbare en het ongedefinieerde dat het denken over menselijke zaken doordringt. Mogen zij groeien in het vaardige gissen en raden naar de verborgen motieven, de onuitgesproken doelstellingen die de motor vormen van onze handelingen. Mogen zij begrip opbrengen voor de vele kronkelwegen, de ondoelmatige, maar aantrekkelijke zijpaadjes en de vaak tot niets leidende omwegen van onze pogingen om de mens in zijn meest karakteristieke ondernemingen te vatten. Misschien dringt dan het noodzakelijke inzicht door dat die mens niet volledig in rationele begrippen, strikt wetenschappelijke schema’s of in welgeordende, volstrekt logische gedachtereeksen kan worden verklaard, maar veeleer vanuit het historische samenspel van zijn biologische structuur en een duizendvoud van deels onveranderlijke en deels erg variabele culturele inhouden.

Ik hoop van harte dat mijn lezers het volgende jaar mogen groeien en bloeien in dit uiterst belangrijke hermeneutische spel. Mogen zij dé mens ontmoeten en zijn contouren preciezer dan voorheen in het vizier krijgen. En mogen zij inzien dat het succes van onze individuele en collectieve activiteiten uiteindelijk berust op de precieze constructie van een realistisch, op geen enkele manier bijgeschminkt mensbeeld.

A happy new year to you all!

Democratie alleen voor de krijtpakken

2011-11-24T00:38:00.000-08:00

Democratie voor de elite

Politiek in de Verenigde Staten: pluralistische democratie op zijn best, waarbij de beleidsmakers het belang van iedere Amerikaan voor ogen hebben. Althans, zo klinkt het uit de mond van zij die het in Washington voor het zeggen hebben. Maar wie heeft het daar voor het zeggen? En welke belangen behartigen zij? De elite wordt steeds rijker terwijl het aantal Amerikanen onder de armoedegrens blijft toenemen. Het militair-industrieel complex profiteert van een op ‘nationale veiligheid’ gerichte politiek, terwijl de gezondheidszorg onbetaalbaar wordt voor de gewone man. In de rechtspraak, bij de massamedia, en in de organisatie van het politieke systeem zelf, blijkt de lat ook lang niet voor iedereen gelijk te liggen. Zijn de VS wel een democratie voor iedereen, of zijn ze slechts een democratie voor de rich and happy few?

In Democratie voor de elite laat Michael Parenti zien dat democratie onverenigbaar is met het moderne kapitalisme. Hij toont aan hoe de democratie verkracht wordt door een feitelijke oligarchie van Corporate America, waarbij rijkdom de cruciale powerbroker is. Maar desondanks weigert de democratie te sterven. Ze vecht terug, en zet zelfs een occasionele stap vooruit.

In de VS is dit boek al aan zijn achtste druk toe. Het is Parenti’s populairste boek. Zijn helderheid en zijn – in de VS ondertussen legendarische – opwindende formuleringen maken dat zijn boeken gelezen worden door zowel leken in de politieke wetenschappen als door academici en studenten.

oorspr. titel: Democracy for the few, 2007 - uit het Engels vertaald door Tineke Jager

paperback (15 x 22,5 cm) - 432p.

Het precieze gebruik (4561 - 4580)

2011-11-22T11:56:00.000-08:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4541 – 4560)

4561. het nieuwe Weimar: het is een triest feit dat na de kerk nu ook de politiek, de economie en zelfs de wetenschap het vertrouwen en daarmee hun stabiliserende werking verliezen. We lijken steeds meer op het Duitsland van vlak voor de machtsovername van Adolf Hitler. Manifeste dictaturen komen vaak na latente en zonder uitzondering zijn ze een antwoord op de talloze mislukkingen en de corruptie van precies de burgerlijke partijen. Hun zwakte zorgt ervoor dat zij hun politieke primaat afstaan aan een machtige speler of een ontembare kracht van buiten af. Op dit moment is dat de financiële wereld.

4562. de laatste neologismen: de (r)overheid (een waarlijk zowel Wilderiaanse als - en dat is geen toeval - een universeel rechtse trouvaille); de boekenbeurs als de jaarlijkse papierhoogmis; Ramsey Nasr, onze troeteldichter.

4563. tegen de fanatieke positivo’s: dat mensen verontwaardigd raken hoeft niet te verbazen. Heel recent is daar opnieuw de Dexia bank die onderuit gaat door wanbeleid en op onze kosten moet worden gered ... en de bestuurders - waaronder politici die verkozen zijn om het algemene belang te dienen - gebaren van krommenaas.

4564. een liberale vertaaloefening: de sociale zekerheid is een groot goed, zo zeggen de liberalen ‘zolang men ze kan betalen’. Wat ze bedoelen is “zolang wij maar niet hoeven te betalen’.

4565. liefde voor de mensheid: wie van de mensheid wil blijven houden mag zeker niet lang de van agressieve vooroordelen stijfstaande lezersrubriek van Elsevier lezen. C’est pour guérir de l’amour of I’m Dutch so I can be blunt.

4566. liefde voor Nederland: voor een ontwikkelde Belg is die erg bekoeld sinds die fijnbesnaarde luitjes van Powernet ons aldaar voordoen hoe de ideale beschaving in zijn werk gaat. Alsof die laatste door programmatische domheid, scherpgebekte grofheid en gemene scheldpartijen helemaal tot zichzelf komt.

4567. uw toekomst en die van uw geld: op 3 jaar tijd is er al meer dan 25 miljard euro naar een paar banken gevloeid. Een enorm stuk staatsschuld is op die wijze ontstaan. En daarbij komt nog een berg aan bankgaranties die gegarandeerd voor extra kosten zullen zorgen. De komende jaren dient een groot deel van uw belastingen niet voor een goed onderwijs, openbaar vervoer of gezondheidszorg, maar wel om de schuld van de banken af te betalen.

4568. identiteit: altijd een soort camouflage van diversiteit.

4569. de liberalen: hun afwijzing van de linkse Di Rupo is even fervent neoliberaal als De Wevers nationalisme dat was. Alleen is de laatste politicus bovendien een weliswaar in bonhommie en middle class evidenties ingepakt, maar juist daardoor een bijzonder krachtig vuurwapen voor iedereen die geld heeft.

4570. democratie: zouden de Spanjaarden nu zo dom zijn te denken dat met name een uiterst rechtse regering de financiële en economische problemen van hun land kan en vooral wil oplossen? De zaak is de volgende: nu de linksen het blijkbaar verknald hebben (wat ik niet voor de volle honderd procent onderschrijf), hebben de Spaanse burgers geen andere keus. Het behoort immers tot de tactiek van de ultrarijken de democratie in rustige tijden zo in te perken dat er voor hen in tijden van hoogspanning geen gevaar is. Ze wrijven zich nu over heel Europa tevreden over de buik. En ze glimlachen democratisch. En de door hen betaalde en geëerde economen houden er nog altijd niet mee op de abjecte zelfverrijking en de fervente zelfverdediging van deze heren met zogenaamd rationele argumenten te wettigen.

4571. de pukkelpopmessias: wie deze zopas uit het proletariaat omhooggevallen handelaar in jeugdamusement na de ramp op TV zijn zaakjes hoorde verdedigen zou hem de communie geven zonder biecht (als iemand die uitdrukking nog verstaat). Het leek of hij zich bijna zonder eigenbaat voor de goede zaak had ingezet. En wat blijkt? Hijzelf en zijn echtgenote keerden zich via hun bedrijf Qué Pasa? in 2010 een eenmalig dividend uit van 882.353 euro (!). De festivalgangers krijgen ondertussen hun ticket niet terugbetaald omdat er geen geld zou zijn. Popfestivalmensen, (helaas linkse) politici, politie en pers vormen in Hasselt een uiterst vreemd zootje, dat tezamen blijkbaar flink zijn best doet ons trots te doen zijn op ‘onze’ provincie.

4572. overlevingsmechanismen: sommigen, zoals de jonge De Croo, schreeuwen zich de lucht uit de longen; anderen, zoals de hoogste kringen, hebben geleerd een bepaalde ruimte in de maatschappij in te nemen zonder die in beroering te brengen. Nooit geven ze prijs wie ze zijn, wat ze in feite doen en evenmin welke middelen zij daarvoor inzetten. Nietzsche spreekt over het berekende opvoeren van talloze voorgrondspersoonlijkheden om de omstaanders in verwarring te brengen omtrent de identiteit van zichzelf. De elites gebruiken daarvoor het nationalisme, Europa, het neoliberalisme en de zogenaamde maatschappelijke ontaarding die door linksen zou zijn veroorzaakt. In het ergste geval veroorzaken ze een oorlog.

4573. oorlog: zolang de mensen voldoende welvaart hebben voor de bevrediging van hun ’kleine en vulgaire pleziertjes’ (een term van de filosoof Alex de Tocqueville) hebben ze geen lust in oorlog. Wie de welvaart van grote delen van de bevolking afbouwt strooit het zaad van de gewapende agressie. Binnen enkele decennia zal men heel waarschijnlijk precies dit euvel aan de burgerij van nu verwijten.

4574. bijna heiligschennis: de schreewlelijk Wilders en zijn Nieuwe Tolerantie zomaar in het rijtje plaatsen van die van Voltaire of die van Spinoza.

4575. verbazingwekkend: het meest verwonderlijke aan al dat meervoudig crisisgedoe is hoe ook en misschien zelfs in het bijzonder gestudeerde mensen allerlei voorgekauwde overtuigingen daarover onnadenkend tot de hunne maken. Vrijwel iedere algemene bewering in dat verband is weerlegbaar. Dat we in dit opzicht zwak zijn, ook al zijn van alle kanten toegedekt door universitaire diploma’s, blijkt wel uit Goebbels’ bekende woorden: “Als je een leugen maar lang genoeg herhaalt, wordt zij op den duur vanzelf de waarheid”.

4576. een scène uit Nederland: als protest tegen de onredelijke besparingen op de kunsten (een Wilderiaanse wraakoefening op de gehate, linksmensige intellectuelen met hun perverse hobbies) gingen de leden van de Bachvereniging op een plein in Den haag zitten. Ze neurieden het andantethema uit de Eerste Symfonie van Mahler. Toen sloeg de oproerpolitie ze genadeloos uit elkaar.

4577. het kapitalisme: Jean Ziegler tijdens zijn (gecensureerde!) openingstoespraak voor de Salzburger Festspiele: “Tegen de ijzeren wet van de kapitaalaccumulatie zijn zelfs Beethoven en Von Hofmannsthal machteloos”.

4578. emotionele transcendentie: Ulrich Libbrecht (zie foto) in Knack: “Religie is zo universeel dat je je hoe dan ook moet afvragen hoe dat komt. Het heeft zeker te maken met onze behoefte aan zingeving, maar het is meer dan dat. Het is een behoefte aan transcendente emotionaliteit. Bij ons wordt emotionaliteit altijd geïnterpreteerd als egogericht: ik zoek mijn eigen vreugde, mijn eigen plezier, mijn eigen geluk. In het boeddhisme heb ik geleerd dat er ook een soort emotionaliteit bestaat die betrokken is op waarden die niet met mijn ego te maken hebben”.

4579. twee remmende vooroordelen van het Westerse denken: dezelfde Ulrich: “De kosmos is god. Of is de kosmos nu zo minderwaardig dat hij geen god mag zijn? Zo een enorm mysterie. Nu, de reden waarom wij het zo moeilijk hebben om de kosmos en God aan elkaar gelijk te stellen, ligt in dat Griekse denken. Wij zijn door de Grieken als het ware opgevoed om te denken in termen van materie en geest. De kosmos is materie en God moet dan de geest zijn. Nog iets wat wij van de Grieken geleerd hebben, is het zijnsdenken: denken in functie van datgene wat blijft, wat permanent is onder de verandering. Maar niets blijft, niets is permanent. Alles verandert onophoudelijk. Dat kunnen de meeste westerse filosofen ook maar moeilijk slikken”.

4580. essentialisme: ons verlangen naar eeuwigheid spoort ons aan achter dingen, toestanden en menselijke fenomenen vaste patronen te zoeken, essentiële wezenheden waarop de tijd geen vat heeft. Het brengt er ons toe in politieke onderhandelingen te zoeken naar een voor alle partijen in alle opzichten bevredigend compromis wat uiteraard onmogelijk is. Helaas is hier de zijnsmythe werkzaam waarover Libbrecht in nr. 4579 spreekt. We geven niet toe dat we klein en beperkt zijn, dit wil zeggen veranderlijk, onvast, aan de tijd gebonden en door die gebondenheid slechts tot gedeeltelijke oplossingen in staat.

Het precieze gebruik (4521 - 4540)

2011-11-18T11:33:00.000-08:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4521 – 4540)

4521. een vergeten Amsterdamse held: tijdens de Tweede Wereldoorlog weigerde de Amsterdamse politieman Jan van den Oever Joden op te halen voor transport naar de kampen. Hij werd daarom ontslagen. De Amsterdamse politie heeft in de oorlog een buitengewoon kwalijke rol gespeeld door verregaand te collaboreren met de Duitsers.

4522. een ruziënd koppel: zeg tegen derden dat de ene niet gemakkelijk is en de andere moeilijk.

4523. de remedie erger dan de kwaal: de financiële markten zetten niet alleen landen en regeringen onder druk. Ze vervangen nu ook zittende premiers door niet verkozen bankiers, die dan ook nog eens liefst op de loonlijst hebben gestaan van Goldman Sachs. Nu de neoliberale recepten bij herhaling absoluut desastreus zijn gebleken verschijnen ze opnieuw in de Europese keuken. Het prestige van de koks maakt die echter geenszins geloofwaardig.

4524. de laatste neologismen: een onkoersvaste roman; een mulischeske novelle; leven op edelkrachtstroom (intens en in de hoogste versnelling); ach die politici, als ze al geen boter op hun hoofd hebben, dan hebben ze op zijn minst vet in hun haar; linksom of rechtsom, poepen of piesen, die maatregelen moeten er komen; een tekst met keurig aangeharkte dialogen; op zondag met tien mensen in de kerk zitten, het is ploegen tegen de rotsen; de natuur als een amorele seriemoordenaar (er zijn heel wat microben die ons rauw lusten); de morgenstond heeft geen begroting in de mond (na een lange nacht onderhandelen met Di Rupo, zie foto); er is al kerststress midden november; een mens moet soms gelucht worden (boekentitel); onze tijd is er een van geharnaste meningen, iedereen zit tot aan de tanden gewapend in zijn schietputje en richt gulzig van woede zijn vizier op de anderen.

4525. fascistisch: het is overduidelijk een vergissing een politieke partij alleen dan fascistisch te noemen als ze concentratiekampen opent voor tegenstanders (en vooral voor Joden) en die dan genadeloos uitmoordt. De geschiedenis herhaalt zich inderdaad, maar nooit op dezelfde manier. En iedere manier heeft zijn uiterst bijzonder voorspel.

4526. het inzicht in de mens: slechts dan breekt het door als men begrijpt dat alles komt door de jaloezie.

4527. oud worden: als iemand opmerkt dat je zichtbaar oud wordt, zeg hem dan (met een woord van H. Mulisch): “Maar dat ik sterfelijk ben moet eerst nog maar eens bewezen worden.”

4528. de commercie: zopas kreeg ik een gezondheidskookboek in handen, met recepten die allerlei ziektes zouden helpen te voorkomen. Wat opvalt is dat de Amerikaanse (vrouwelijke) auteur, met het oog op de verkoopcijfers, in haar maaltijden toch veelvuldig gebruik maakt van witte bloem, suiker en een aanzienlijke hoeveelheid gevaarlijke vetten. Zelfs zoiets belangrijks als ons lichamelijke welzijn wordt blijkbaar onvermijdelijk ingeperkt door de wetten van de commercie.

4529. het vermoeden van Collatz: neem een willekeurig positief geheel getal. Is het even? Deel het door 2. Is het oneven? Vermenigvuldig met 3 en tel er 1 bij op. Blijf deze stappen voor even en oneven getallen herhalen. Op den duur zal er altijd 1 uitkomen. Wie dit kan bewijzen zal hoog scoren in de wereld van de wiskunde.

4530. ideale verhoudingen: die tussen moeder en kind is er een en ook die tussen leerling en leraar. In de laatste is de vadermoord de onafwendbare uitkomst.

4531. een noodzakelijk einde: je hebt je geliefde lang en innig gekust. Omdat alles op een of andere manier een einde moet hebben, fluister in haar oor:“Let op. Je mag je tram niet missen.”

4532. zingende kerstkinderen (1): niet alleen in de commerciële ruimtes, maar ook in de kerk (tegenwoordig evenzeer een ruimte van die soort) verschijnt het kerstgebeuren als een sentimentele ervaring, geschikt voor kinderen van twaalf jaar en helemaal niet aangepast aan de leefwereld van volwassenen. Op zichzelf is dit fenomeen al een teken van zwakte en van de pedagogisch-commerciële afgang die de inheemse religie in het westen en vele andere instituties aldaar (zoals de democratie of de scholen) typeert. Een ontwikkeld mens in zijn gewone doen, dat wil zeggen een actief, ondernemend type (en daardoor uitgerust met een voorkeur voor een veeleisende moraal) kiest voor inspanning, complexiteit, een hoge moeilijkheidsgraad en verheugt zich over de noodzaak van voortdurende zelfoverwinning, alleen al omdat daarmee zijn mogelijkheden intens en op een spannende wijze worden getest. Omdat de geest een functie is van het lichaam wekt het geen verwondering dat ook geestelijke activiteiten kenmerken vertonen die verwant zijn met die van de sport. Met dit sportieve karaker van geestelijke activiteiten komt de liefde voor het zweten mee, de onvermijdelijke wedijver en vooral een vaste, onbetwistbare definitie van de te leveren prestaties. Als die kenmerken beginnen te verdwijnen verliest het begrip ‘geestelijke prestaties’ zijn voorheen precieze contouren en dan is het tijd voor een waarlijk nietzscheaans wantrouwen in allereerst het bestaan en verder in de functionaliteit of de zinvolheid ervan.

4533. zingende kerstkinderen (2): de zogenaamde ‘vermenselijkte’ gelovigen menen dat het een hele vooruitgang is dat de kerk het bewustzijnsniveau en de taal van twaalfjarigen hanteert en hun uiteraard beperkte gevoelsleven voorstelt als de maat voor dat van alle religieus geïnteresseerden. Dit alles wordt openlijk en op vele manieren zichtbaar in de kersttijd. Dit geloof berust op een verkeerde inschatting van datgene wat destijds het succes van de kerk uitmaakte en wat nu in een eigentijds kokon van kinderlijke zachtheid en pueriele gevoeligheid voor altijd verloren dreigt te gaan. Toen de kerk zich nog richtte naar de meerderheid, dit wil zeggen naar de volwassenen (en dan nog vooral naar de mannen), stond het ongebluste lijden centraal, de pijn, het bloed, de arbeid, de dood, de zonde, de schuld en de harde voorwaarden van de vergeving, allemaal nogal akelige thema’s die, als ze onder druk van de moderne zeden worden verzacht tot liefelijkheden, ermee ophouden het niet al te rooskleurige leven van de meeste volwassenen te duiden en daarmee enigszins te vertroosten. Met het element geluk (tenzij het eeuwige, dat wil zeggen het op dit moment volstrekt afwezige) kan de kerk niet veel aanvangen. Haar succes heeft altijd bestaan in de analyse van en de formulering van remedies tegen de onvermijdelijke ellende van het mensenlot.

4534. de Verlichting: pas wie verlicht is beseft terdege hoezeer het licht niets meer is dan de met moeite veroverde, slechts tijdelijke afwezigheid van een allesomvattend duister.

4535. de politiek: een gaandeweg meer en meer onverkoopbaar gerecht, een onwelriekende hutsepot van verkooppraatjes, public relations strategieën, al naar het geval aangelengd met scheutjes of vloten godsdienstwaan, entertainment, hoger leugenwerk en de platste acteerprestaties.

4536. een merkwaardige gelijktijdigheid: Carl Peeters in Vrij Nederland: “Onafhankelijk van elkaar bestudeerden begin jaren tachtig twee filosofen – de Duitse Peter Sloterdijk en de Franse Michel Foucault – het gedachtegoed van de klassieke cynische filosofen. Deze ‘hondse’ geesten trokken zich niets aan van de officiële filosofie, stelden brutale vragen en lapten de moraal aan hun laars. Het resultaat van Sloterdijks onderzoek was zijn meesterwerk Kritiek van de cynische rede (1983), het resultaat van Foucaults studie is pas nu (2011)in het Nederlands gepubliceerd: De moed tot waarheid, zijn laatste colleges aan het Collège de France in het voorjaar van 1984 (hij zou op 25 juni overlijden, 58jaar oud). Sloterdijk en Foucault waren allebei gestuit op het stevig genestelde cynisme in het bedrijfsleven, de politiek, godsdienst, de kunst en de moraal. Er was een vastgeroeste erosie van manipulatie, corruptie en public relations-tactieken ontstaan die elke simpele authenticiteit en vrijmoedigheid aan het oog onttrok. Beiden waren gestuit op het boek Der Kynismus des Diogenes und der Begriff des Zynismus van Heinrich Niehuis-Pröbsting uit 1979, waarbij ze werden getroffen door het verschil in schrijfwijze van wat kennelijk twee stromingen waren: kynisme en cynisme. Het klassieke kynisme stond voor de absolute, ‘hondse’ vrijmoedigheid, het hedendaagse cynisme voor de koude berekening. Sloterdijk bouwde hierop het boek waarin hij de ‘kynische impuls’ in ere herstelde: de spontane, maar door kennis en rede gestuurde vrolijke filosofie die zich tegen logge vertogen keert”.

4557. een Poolse wijsheid: de Poolse filosoof Leszek Kolakovski vond het geen goed teken wanneer een filosoof zichzelf niet van tijd tot tijd als een charlatan kon zien. Doet hij dat niet, dan heeft hij te veel vertrouwen in zichzelf en ontgaat het hem dat een groot deel van wat hij denkt misschien wel plausibele constructies zijn, maar niettemin constructies.

4558. feiten zijn feiten: politicologen kunnen eindeloos hun (ondanks de schijn van het tegendeel toch in wezen erg idealiserende) studies voortzetten, het volgende is een hard, zeer onaangenaam en tegelijk zeer verhelderend feit: op 3 jaar tijd is er in België al meer dan 25 miljard euro (!) naar een paar banken gevloeid en een enorm stuk staatsschuld bijgecreëerd. De grootste hold-up op de belastingbetaler uit de nationale geschiedenis. De komende jaren dient ons belastinggeld om de schulden van de banken af te betalen. Van democratie, Westerse waarden, religieuze verdieping of van enig Verlichtingsdenken zie je hier geen spoor. De naakte feiten verdienen wel degelijk de naam van een grootschalige roverij. Alle toeschouwers (en slachtoffers ) kunnen niet anders dan cynisch toekijken. Wie in dit opzicht nog in mooie woordjes blijft geloven is waarschijnlijk een sciëntistische natuurwetenschapper of een dogmatische econoom (die beiden niet los kunnen komen van het hen ingebakken vooruitgangsoptimisme), of een pastoor (die helemaal opleeft als hij kan bevallen van een altijd positieve hemeltaal). Opgevoede Vlamingen zijn doorgaans een soort kruising van deze drie.

4559. nadenkende mensen: ze verschillen niet zo heel veel, hooguit in graad van de vaak door hen zo neerbuigend behandelde onnadenkenden. Gestudeerde personen zijn in staat hun eigen ervaringen en die van anderen te duiden met de categorieën die daarvoor in de cultuur beschikbaar zijn. Als er onverenigbaarheden of tegenstellingen tussen die categorieën optreden kunnen zij die denken in zoverre die in de cultuur openlijk worden gethematiseerd. Dit is niet veel meer dan wat ongeschoolden doen, als is het zo dat perceptie van de beschikbare categorieën en van de verhouding daartussen in de laatste groep heel wat smaller is en daar veel nadrukkelijker weegt op het bewustzijn. Wat dieper nadenkende mensen kunnen op de een of andere manier die categorieën en de conflicten daartussen overstijgen, hoewel ook zij, zelfs in hun creatiefste prestaties, met de hen omringende, voorgegeven leefwereld verbonden blijven (bijvoorbeeld door tegenstelling metaforisering, overstijging, verdraaiing, aanvulling, correctie en door combinaties of hercombinaties van gegeven elementen). Want ook erg scheppende en zeer onafhankelijke mensen staan veel minder op eigen benen dan we doorgaans menen.

4560. de Vlaamse uitvaartsector: omdat er veel minder wordt gestorven gaat het niet zo goed met deze bedrijfstak. Nu zelfs de dood de aanleiding is voor een serie erg winstgevende diensten kan je op de radio een aantal verfijnde staaltjes van economische kromspraak horen, zoals: “Ik voorzie voor de volgende jaren toch een marktpotentieel. De babybomers zullen dan noodzakelijk een beroep op onze services doen”.

Kurt Tucholsky

2011-11-15T08:25:00.000-08:00

L'histoire se repète

Agnes Cuyvers, mijn vroegere studiegenote aan de OU, stuurt mij het volgende gedicht van Kurt Tucholsky (1930). De geschiedenis herhaalt zich inderdaad, zij het niet altijd op dezelfde manier.

Wenn die Börsenkurse fallen,
regt sich Kummer fast bei allen,
aber manche blühen auf:
Ihr Rezept heißt Leerverkauf.

Keck verhökern diese Knaben
Dinge, die sie gar nicht haben,
treten selbst den Absturz los,
den sie brauchen - echt famos!

Leichter noch bei solchen Taten
tun sie sich mit Derivaten:
Wenn Papier den Wert frisiert,
wird die Wirkung potenziert.

Wenn in Folge Banken krachen,
haben Sparer nichts zu lachen,
und die Hypothek aufs Haus
heißt, Bewohner müssen raus.

Trifft's hingegen große Banken,
kommt die ganze Welt ins Wanken -
auch die Spekulantenbrut
zittert jetzt um Hab und Gut!

Soll man das System gefährden?
Da muss eingeschritten werden:
Der Gewinn, der bleibt privat,
die Verluste kauft der Staat.

Dazu braucht der Staat Kredite,
und das bringt erneut Profite,
hat man doch in jenem Land
die Regierung in der Hand.

Für die Zechen dieser Frechen
hat der Kleine Mann zu blechen
und - das ist das Feine ja -
nicht nur in Amerika!

Und wenn Kurse wieder steigen,
fängt von vorne an der Reigen -
ist halt Umverteilung pur,
stets in eine Richtung nur.

Aber sollten sich die Massen
das mal nimmer bieten lassen,
ist der Ausweg längst bedacht:
Dann wird bisschen Krieg gemacht.

Poëtische filosofie van de poen

2011-11-09T09:02:00.000-08:00

Onze crisis in verzen

Geert Van Istendael schreef een gedicht over de huidige Europese crisis waarin het begrip 'hybris' een centrale rol speelt. Hybris bestaat erin dat je ongehoorde dingen doet, dat je jezelf dingen aanmatigt ten koste van derden. Als een nadenkend mens weet de dichter die personen en toestanden aan te wijzen die aan de crisis schuld hebben. Uit dit lange gedicht citeer ik een tweetal bijzonder relevante passages. De cognitieve, juridische en sociale hogebortzetterij van allerlei vetbetaalde 'heren' komt daarbij goed uit de verf.
(...)

Hun beurzen waren scheurensvol als steeds
zij stonden met de voeten op de grond
zij lachten elkaar toe zij wisten alles
de tweede wet van het geheime boek
met dubbelkrijt geschreven luidt
er kan ons niets gebeuren

(...)

Zij die zichzelf tot god hadden verheven
De Tovenaars blaatten schor
een oorverdovend bokkenlied
geen mens geen god die luisterde
het baatte niet

Wij zitten tussen brokken
de dagen van vet geld waren obsceen
de bergen van de welvaart smelten om ons heen
ons dulden en betalen is voorbij
bekijk de averij
en keer het tij

(...)

Het precieze gebruik (4501 - 4520)

2011-11-08T12:38:00.000-08:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4501 – 4520)

4501. decadente leeftijden (1): alle kinderen zijn wreed en zelfs op hoge leeftijd zit het kind nog steeds in ons.

4502. de laatste neologismen: een gipsvlucht naar huis (na het skiën); een Hollywood-huwelijk, net zo plastic als de bruid; het einde(lijk) van Berlusconi; Anna Bijns, kettervreetster, viswijf, pain in the ass (Herman Pleij); Paul Claes als de behoeder van het literaire ecosysteem, als de kenner van de wereldbibliotheek en als onze belangrijkste letterfetisjist; je hoopt dat de Europese leiders, nu de economische apocalyps dreigt, het niveau van kinnesinne weten te ontstijgen; ze hebben allemaal een pleurishekel aan alle harmonieuze gezamenlijkheid; de Haagspeak is volkomen onbehapbaar voor oningewijden; Merkozy, een naam waarvan de twee helften helemaal niet bij elkaar passen; men moet Rutte voortdurend inwrijven dat hij slechts een minderheidspremier is.

4503. decadent modern (1): als zelfs je vogelvoederhuisjes hip dienen te zijn.

4504. decadent modern (2): als je persé wil ruiken zoals je idool. Paris Hilton, Kim Kardashian en Mariah Carey hebben allen hun eigen, mierzoete parfum. Popster Britney Spears heeft er zelfs tien. Ook Lady Gaga brengt binnenkort haar eigen reukwater uit, genaamd 'Monster'. Dit parfum krijgt de geur van bloed en sperma. De hardrockband Kiss teert al jaren op een imposante collectie merchandise. Naast posters en t-shirts zijn er onder meer broodtrommels, condooms, doodskisten en babykleren te koop met het bandlogo. Een parfumlijn mocht dus niet ontbreken. Zowel de dames- als de herengeur ruikt 'sappig, wild en pittig'.

4505. wetenschappelijk decadent: de harde wetenschapper en sciëntist Lewis Wolpert in Knack: “Ik denk dat filosofen verschrikkelijk slim zijn en niets maar dan ook niets bruikbaars te zeggen hebben”.

4506. politiek decadent: de dichter des Vaderlands Ramsey Nasr over Wilders in De Morgen: “Ik noem Wilders en zijn gedachtegoed fascistisch, zij het niet onmiddellijk zoals het fascisme van de Nazi’s in de Tweede Wereldoorlog. De partij van Wilders is autoritair, antidemocratisch, antiliberaal, ultranationalistisch, wil artikel I van de Grondwet schrappen, discrediteert de Nederlandse en de internationale rechtspraak en schept een beeld van een zuiver, mythisch Nederlands volk, waarbij een andere groep systematisch tot zondebok wordt verklaard. Volgens het woordenboek kom je dan als snel uit bij de kwalificatie ‘fascistisch’. Punt. Dat is geen demonisering, maar een definitie!”.

4507. decadent modern (3): als ons water breekt en we bevallen van ons eigen verval.

4508. geluk: het wordt altijd overschat. Het is van geen belang dat Van Gogh gelukkig was. Laten we gewoon blij zijn dat zijn schilderijen er zijn.

4509. Dehaene: niets helpt tegen deze overal aanwezige, waggelende en onverantwoorde veelverdiener (die daarenboven ook zijn vrouw en al zijn kinderen aan een vetbetaalde baan heeft geholpen). Misschien kan het volk hem voor altijd verbieden het stadion van Club Brugge te betreden.

4510. ideologisch decadent: de voortdurende wisselende en zich steeds meer verwijdende spagaat van het Nederlandse CDA, christelijk in naam, opportunistisch en machtsgeil in de feiten. In het bijzonder Minister Leers en staatssecretaris Bleker verdienen een oscar voor hun wilde acrobatiek als ze zich gewiekst bewegen tussen hun verheven idealen en de platte eisen van het Monster, van wie ze afhankelijk zijn.

4511. de democratische decadentie: in Frankrijk (en zeker niet alleen in dat Westers land!) wordt alles onder beleidsmensen bedisseld zonder enige voorafgaande raadpleging van het volk. De democratische regels, die de basis zouden moeten vormen van ons democratisch bestel, zijn allang gemakshalve onder het tapijt geveegd. Geen wondeer dat Sarkozy ontsteld was door de aankondiging van het Griekse referendum. Toch maar goed dat bankiers en de van hen afhankelijke politici (en dat zijn ze allemaal) even door elkaar worden geschud en zich zorgen maken als de stem van het volk dreigt van zich te laten horen.

4512. decadente liefde: echte liefde neigt ernaar onvoorwaardelijk te zijn of dat te worden. Een blijk van ‘neoliberale liefde’ is dan ook een contradictie en de verleidingskunstjes van bijvoorbeeld Merkel of Sarkozy zijn even betrouwbaar als een koor van mooisissende slangentongen.

4513. het meest decadente eufemisme van de laatste maanden: ‘hervorming’ voor regelrechte geldberoving.

4514. onze decadente vrijheid: pas is ons het roken verboden en daar zijn alweer die paternalistische bovenmeesters die onze vetzucht en onze suikerpassie met politieke maatregelen te lijf willen gaan. Nu nog de godsdienst per decreet verbieden (Dawkins is immers zo heerlijk rationeel) en het Paradijs zal eindelijk uit de hemel vallen.

4515. decadente eigentijdsheid: al die wederdopers, ze zochten blijmoedig de dood op. Ze bestegen zingend de brandstapel in het vooruitzicht van het godsrijk. Gelukkig (of beter: wijs) is de mens die door na te denken de vooroordelen van zijn tijd van zich af weet te houden. In zeldzame gevallen redt hij daardoor zijn hachje en heel vaak zijn innerlijke rust.

4516. decadente luiheid: Ann De Craemer over poëzie in De Morgen: “Poëzie lezen vereist geduld en concentratie – twee bedreigde eigenschappen in onze 3.0-tijden. Volgens Philip Roth zal romans lezen over vijfentwintig jaar ‘cultisch’ zijn: alleen kleine groepen mensen zullen de nodige toewijding kunnen opbrengen. Vandaag is poëzie al cultisch. De roman zal volgen. De roman is een 19de-eeuwse uitvinding voor verveelde dames in salons die geen andere bezigheid hadden dan boeken lezen. Sindsdien is het levensritme ingrijpend veranderd, en de letteren – ook gewoon producten onderhevig aan tijdsgeest en conjunctuur – dragen daarvan de gevolgen”.

4517. een decadent verlangen (1): als men u vraagt of u eigenlijk wel gelukkig bent, antwoord dan (met een woord van Reve): “Niet meer dan nodig is”.

4518. een decadent verlangen (2): men gaat zelden bloeien van geluk, want de allereerste voorwaarde voor psychische gezondheid is kunnen omgaan met mislukking en falen, met tekort. Het verlangen naar voordurend en bovenmatig geluk is de ontkenning van onze kleinheid. Het inzicht in en de aanvaarding van onze hulpeloosheid is een voorwaarde voor de mogelijkheid van een bescheiden geluk en bovendien de bron van de moraal (ook de anderen zijn hulpeloos, zoals ik).

4519. decadente leeftijden (2): de psychoanalyticus Adam Philips: “Onze hulpeloosheid neemt niet af met het ouder worden, integendeel, ze verschuift van een hulpeloosheid die voortkomt uit een gebrek aan ervaring naar een die voortvloeit uit een teveel aan ervaring”.

4520. een modern filosoof: de communist Slavoj Zizek (zie foto), de messias van de Occupy-beweging, veel gelezen, weinig begrepen, zijn haar hangt in zweterige slierten terwijl hij dendert van Hegel naar Hitchcock. Ik vestig de aandacht op zijn twee belangrijkste gedachten: 1. De politiek duikt al te graag weg achter de economie en moet dringend opnieuw het primaat verwerven 2. De (sociale) werkelijkheid is een illusie, een constructie, iets fictiefs. Een cultuur stoelt niet op zijn, maar op schijn. Omdat dit het geval is het makkelijk voor machthebbers om voor hen interessante culturele tendensen (bijvoorbeeld het neoliberalisme) als een onveranderlijke natuurwet voor te stellen.

Positief populisme

2011-11-07T00:13:00.000-08:00

Pleidooi voor populisme

In Vlaanderen en Nederland, maar eigenlijk in heel Europa, groeit de kloof tussen hoog- en laagopgeleiden. Aan de ene kant zijn er de kosmopolieten die nippen aan hun glas chardonnay, terwijl ze de lof van de globalisering zingen, aan de andere kant is er de ‘getatoeëerde klasse’, die naar Nederlandstalige liedjes luistert en zich schaart achter nieuwe vormen van nationalisme. Laaggeschoolden dringen nauwelijks nog door tot het parlement. Hun demografische meerderheid is teruggebracht tot een democratische minderheid. Meer dan wie ook vertolken populistische partijen vandaag de stem van de laaggeschoolden in de samenleving.

Populisme is volgens David Van Reybrouck niet noodzakelijk een gevaar voor de democratie. Het verwoordt op onhandige wijze soms een blijvend verlangen naar politieke betrokkenheid van het laagopgeleide volk. We doen er goed aan dat ernstig te nemen. Er is niet minder, maar beter populisme nodig.

David Van Reybrouck (1971) is cultuurhistoricus, archeoloog en schrijver. Hij studeerde in Leuven en Cambridge en promoveerde in Leiden. In 2001 debuteerde hij met De plaag, waarvoor hij de Debuutprijs 2002 ontving. In 2004 schreef hij het toneelstuk die Siel van die Mier, bekroond met de Taalunie Toneelschrijfprijs 2004 en de Vijfjaarlijkse Prijs voor Podiumteksten 2007 van de Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde. In 2007 publiceerde hij de roman Slagschaduw en het toneelstuk Missie; de eerste titel stond zowel op de longlist van de Ako als op die van de Gouden Uil, de laatste won de Arkprijs van het Vrije Woord 2008. In 2008 verscheen zijn Pleidooi voor populisme, waarvoor hij de Jan Hanlo Essayprijs en de Vlaamse Cultuurprijs Kritiek en Essay 2009 ontving.
Congo. Een geschiedenis verscheen in mei 2010, even voor de vijftigste verjaardag van de Congolese onafhankelijkheid.

128 p.

Het precieze gebruik (4481 - 4500)

2011-11-03T15:47:00.000-07:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4481 - 4500)

4481. de democratie: in het Westen draagt het politieke systeem die naam, maar iets meer dan dat is er niet aan de hand.

4482. de indignados: al hebben ze gelijk, ze zullen helaas hun gelijk niet halen. Dit laatste element doet in geen geval afbreuk aan de eer en aan de menselijkheid waarvoor het eerste garant staat.

4483. het Griekse referendum: Yves Desmet in De Morgen: “Maar is het daarom een doodzonde om de bevolking van een land democratisch te laten uitspreken over of men al dan niet failliet wil gaan? Het kan zijn dat een Grieks referendum niet het beste idee ooit is. Maar democratie verengen tot de keuze van de politieke mannen en vrouwen die vervolgens niets anders mogen en kunnen doen dan de dictaten van De Zenuwachtige Markten uitvoeren, is hoe dan ook een nog slechter systeem”.

4484. de laatste neologismen: the London School of Economics als de academische melkweg voor Nobelprijzen; Merkel en Sarkozy als de kwispelstaartende hondjes van de Zenuwachtige Markten; de recente kookpornografie en haar perverse effecten; cijfers hebben hun goddelijk aura verloren, het absolute is weg, hun waarheid is verdampt, facts and figures zijn uit de echt gescheiden (Gilles De Coster).

4485. Paul De Grauwe: Hugo Camps over deze waarlijk kritische econoom: “De Grauwe is de vleesgeworden academische bekering. Tijdens zijn politieke intermezzo was hij nog net niet de slippendrager van het Thatcherisme. Wel even hardvochtig als Verhofstadt in zijn jonge jaren. Allengs werd hij brozer, milder, sociaal genuanceerder. Vandaag zou Paul De Grauwe de lichtjes gesteven porte-parole van de indignados kunnen zijn. Monetaire orthodoxie met een menselijk gelaat. In het oerwoud van economie en financiën loop ik hopeloos verloren. Maar met hem zou ik er toch een tentje willen opslaan”.

4486. Dexia: de kleine geschiedenis van het grote (en zonder twijfel volstrekt onbestrafte) wanbeleid. Daarover Eric Bomans in De Morgen: “De teloorgang van Dexia was geen onvoorzienbare gebeurtenis. Het is een verhaal van zuiver financieel wanbeleid. Enkel een mix van hoogmoed, incompetentie en zelfgenoegzaamheid heeft tot dit droeve resultaat kunnen leiden”.

4487. een blinde vlek in de wetenschappen: vrijwel iedereen is het erover eens dat een excessieve behoefte aan macht, bezit of seks ethisch verwerpelijk en maatschappelijk nefast is. Slechts weinigen zijn van mening dat hetzelfde geldt voor een bovenmatig verlangen naar waarheid, dat in wetenschappelijke kringen uit de sfeer van de behoeften wordt gelicht, omgetoverd en herdoopt tot iets louter bewonderenswaardigs, een voor honderd procent positief fenomeen, een verlossende eigenschap waarvan in geen geval ook maar één negatief gevolg te vrezen is.

4488. wantrouwen: een geheel nieuwe vorm van wantrouwen bestaat erin iedere belangrijke uiting van het moderne individualisme als een symptoom te zien: hoe de mens trots rebelleert tegen zijn banden met de gemeenschap en er tegelijk afhankelijk van blijft.

4489. God (1): in een bekend interview met Der Spiegel verklaarde Heidegger ooit: ‘Alleen nog een God kan ons redden’. Hoewel ik in de zestiger jaren van vorige eeuw als student de volwassenheid binnenstapte (en daarom van nature het geloof deelde in het reddende vermogen van de rationaliteit en het daarmee samenhangende vooruitgangsoptimisme) raak ik nu, op rijpere leeftijd, er stilaan van overtuigd dat de Duitse filosoof de plank niet helemaal missloeg. Sinds eeuwen drukt God zijn sporen in ons en al vele decennia lezen we die tevergeefs, zoeken vruchteloos naar een aanvaardbaar alternatief (het vaderland? het volk?), een acceptabele vervanger (de wetenschap?, de rede? de markt?). Maar wij vinden niet veel dat ons hart doet rusten.

4490. God (2): als God alziend, alwetend, alomtegenwoordig én almachtig is, dan is de vraag onontkoombaar waarom Hij niet ingrijpt en Richard Dawkins het zwijgen oplegt.

4491. God (3): Michaël Zeeman: “Dawkins kreeg daardoor iets van een verlosser, een trooster. Als je de devote bijval las die zijn boek oogstte op legio websites en in een falanx van artikelen in de conventionele media, was het eerder alsof God er een concurrent bij gekregen had dan dat Hij ten slotte een fatale tegenstander had getroffen”.

4492. God (4): het atheïsme en de wetenschap gaan hand in hand. Dat lijkt op dit moment vanzelfsprekend. Nog niet zo lang geleden zei men hetzelfde over het socialisme.

4493. God (5): het atheïsme en de wetenschap (die samenvloeien in een geïdealiseerde rationaliteit) gaan de wereld redden. Als God definitief dood is komt eindelijk de wereldvrede in het zicht. Daaruit blijkt dat beide niet alleen een kritiek zijn en een levensovertuiging, maar ook een politieke ideologie. Een wereld en een samenleving zonder godsdienst staat er beter voor dan eentje mét. Daarover Michaël Zeeman: “Het is echter de vraag of dat waar is en of die opvatting niet de diepere drijfveren miskent van ieder godsgeloof, van zingeving en identiteitsverstrekking, van troost en vooral van morele pluriformiteit en ambiguïteit ten overstaan van de schamele waarheden van politiek en wetenschap”.

4494. wetenschap: een vorm van hogere twijfel. Haar gevolgen in de techniek hebben een faustiaanse dreiging gekregen. Alleen het gebrek aan macht en middelen (en niet een gebrek aan onvermengd rationele of instrumentele redelijkheid, waarvan zij veeleer een eenzijdig teveel heeft) weerhoudt haar van die desastreuze ondernemingen die hun voorloper kennen in wat de banken in de wereld aan het aanrichten zijn.

4495. Allerheiligen: Rilke: “Jij bent dood, maar altijd zal mijn lichaam van jou gonzen”. Daarbij voeg ik toe: “En nu en dan zal mijn ziel heel zachtjes zoemen als ik aan je denk”.

4496. God (6): lijfelijkheid is eindigheid. En beperktheid. De beperking bijvoorbeeld tot een aards en lichamelijk verankerd zijn. We kunnen niet naar believen naar een of andere hogere verdieping springen. De oude werkelijkheid van God kunnen we vertalen naar een horizontaal en volstrekt tastbaar verschijnsel, dat weliswaar door sterfelijkheid, voortdurende verandering en allerlei onvolmaaktheden wordt gekenmerkt, maar dat op een wat geringere manier dan ons eigen lot. Zo’n God zou kunnen zijn: het collectieve, historische voelen, het altijd van kleur verschietende gemeenschappelijke denken, of in filosofische taal: een soort verruimd, naar de emoties, de verbeelding en de behoeften geopend transcendentaal subject.

4497. God (7): de filosoof Hubert Dethier: ‘God bestaat waarschijnlijk niet, maar ik zou soms weel graag willen dat hij bestond. Op de ene of de andere manier weet je dat de wereld een hoopje vuil is, totaal onverschillig voor ons lot. Tegelijk moet je dat soms ontkennen om te kunnen leven”.

4498. de politiek: een van de redenen om minder waardering voor de politiek op te brengen is het feit dat zij het overwicht van de economie nooit in vraag stelt.

4499. het denken: het is ambigu of het is er niet.

4500. de economie: een bloeiende economie die via belastingen weinig voor de staat opbrengt is geen nastrevenswaardig doel. Door de beruchte notionele interestaftrek, door een combinatie daarvan met andere aftrekposten, zoals de vrijstelling van verkregen dividenden en van meerwaarden, is de effectieve vennootschapsbelasting gedaald tot minder dan 12 procent, tegenover een nominaal tarief van 33, 99 procent. Internationale bedrijven kunnen daar gemakkelijk een nultarief van maken.

Edmund Husserl, de man die niet ver genoeg ging

2011-11-03T12:15:00.000-07:00

Tegen het onterechte spiritualisme van Husserl

Wat hieronder volgt is het tweede deeltje van mijn essay over de nefaste gevolgen van de idealistische verleiding voor een geloofwaardige wijsgerige antropologie.
Ik gebruik de term ‘idealistische verleiding’ in een zeer ruime zin. Hij heeft niet uitsluitend betrekking op de idealistische filosofie. Hij staat voor ieder mensbeeld waarin de limiterende impact van het lichaam en de wereld op de innerlijke of uiterlijke activiteiten van de mens wordt ontkend, geminimaliseerd, verplaatst, omgebogen of op een andere wijze van haar conflictueuze scherpte wordt ontdaan. Het eerste deeltje vind je wat hoger op de blog onder de titel Tegen het idealisme (1).

Het ego van Descartes, het puntvormige ik van Locke, Husserls transcendentale bewustzijn: het gaat telkens om een typisch moderne verenging van een veel ruimer gebeuren dat plaatsvindt in een dialoog met de wereld, waarvan het een deel is. Aan de voortzetting van die verenging heeft Husserls transcendentale fenomenologie (wellicht ongewild) bijgedragen, vooral door een ambigue omgang met het begrip ‘constitutie’. Vele sociale wetenschappers en hermeneutici uit de vorige eeuw waren ingewerkt in die filosofische denkstroming en stonden in wisselende mate onder haar invloed. Eén van hen is Paul Ricoeur wiens antropologische inzichten voor deze studie uiterst belangrijk zijn. Omwille van het contrast is het zinvol hier wat nader in te gaan op Husserls bewustzijnsopvatting en later op die van Ricoeur.

De meest belangrijke categorie van de fenomenologie is zonder twijfel de intentionaliteit. Ons bewustzijn is altijd, aldus Husserl, een bewustzijn van iets. Vandaar dat iedere bewuste act twee polen heeft, vaak aangeduid als ‘noësis’ (de subjectieve, maar altijd bewuste pool) en ‘noëma’ (de objectieve pool). Daaruit blijkt dat het bewustzijn niet een primair, onafhankelijk, volstrekt afgescheiden gegeven is dat zich slechts secundair op een object betrekt. Iedere act ervan wordt integendeel bepaald door de andere term van de verhouding. We kunnen de ‘noësis’ begrijpen door de analyse van het ‘noëma’. Vandaar onderscheidt Husserl verschillende gebieden in de intentionele correlaten van ons leven en aan de hand daarvan onderscheidt hij onze bewuste acten. Hij zoekt naar iets absoluuts, het wezenlijke in die correlaten van ons bewustzijn en hoopt zo te ontsnappen aan het dubbele spook van het subjectivisme en het relativisme. Het oorspronkelijke enthousiasme voor de fenomenologie vindt niet zonder reden zijn verklaring in Husserls terugkeer tot het object.

In zijn eerste periode ontdoet hij via de eidetische reductie het object van zijn bijkomstigheden en allerlei culturele aanslibsels. In het verschijnende is er een vaste kern, een element van noodzaak aanwezig, waartoe hij wil doordringen. Die wezenskern kan niet anders zijn dan hij is, hij is voor alle mensen dezelfde en vormt zo de bron voor de noodzakelijke, intersubjectieve waarheid. Die wezenskern is een absoluut punt, dat hij volgens Merleau-Ponty onterecht losmaakt uit de vloeiende stroom. De nadruk op die van de gewone ervaring afgescheiden wezenskern is een eerste stap in de richting van een idealistische wending die in het latere werk van Husserl duidelijk zichtbaar zal zijn.

In zijn latere periode maakt Husserl daarenboven gebruik van de transcendentale reductie die verschilt van de eidetische. In zijn Méditations Cartésiennes plaatst deze filosoof zich op het vertrekpunt van Descartes’ filosofische overwegingen: als het gevolg van zijn methodische twijfel houdt de Fransman slechts de zekerheid over dat hij denkt, terwijl hij niet weet of aan zijn denkbeelden echte werkelijkheid beantwoordt. Later zal Descartes een weg vinden om die werkelijkheid te bevestigen. Husserl twijfelt zelf niet aan het bestaan van de realiteit, maar hij zet die via zijn tweede reductie methodisch tussen haakjes en beperkt zich tot het verschijnende, juist als verschijnend. Voor hem is het bijkomstig of het verschijnende ook reëel is. Hij reageert daarmee tegen empiristische en positivistische stromingen die van het werkelijkheidsgehalte van onze denkbeelden het criterium voor hun waarde maken en het belang van het verschijnende veronachtzamen. Het primaire voorwerp van Husserls fenomenologie wordt dan wat ons voor de geest staat, ongeacht zijn realiteitsgehalte. De bewustzijnsacten betrekken zich voortaan alleen op de verschijnende noëmata.

Uitgaande van dit soort verschraalde objecten wil Husserl, getrouw aan zijn programma, de aard van onze verschillende intentionele gerichtheden doorlichten en er een ordening in aanbrengen. Husserl noemt het subject daarbij een ‘transcendentaal’ subject, een cogito dat niet samenvalt met het concrete, empirische subject dat slaapt en ontwaakt in de alledaagse wereld. Het concrete subject is immers ook een verschijnend fenomeen voor het transcendentale. Het tweede neemt het eerste op in zijn onderzoek. Het is een bekend feit dat vele van Husserls leerlingen, die zijn denkwijze oorspronkelijk enthousiast hadden begroet, hem op deze weg niet meer hebben willen volgen. Zijn waren bevreesd voor een afglijden in het idealisme. Husserl sprak zelf al van een ‘transcendentaal idealisme’. Hij bedoelde dit weliswaar als slechts een methodisch idealisme, maar van een echte belangstelling voor het werkelijke is bij hem niet of nauwelijks sprake.

Voor Husserl zijn niet alle fenomenen even belangrijk. Er zijn immers geconstitueerde en constituerende fenomenen. De eerste zijn niet oorspronkelijk, want zij ontstaan uit andere. Zij hebben een geschiedenis: ze zijn door het intentionele bewustzijn opgebouwd (bijvoorbeeld de ruimte-tijd van Einstein die geen oorspronkelijk bewustzijnscorrelaat is maar een constructie van het wetenschappelijke denken). Ook dit wetenschappelijke denken berust op een diepere laag en moet worden begrepen vanuit de ‘natuurlijke instelling’ in de leefwereld. Husserl wil de geconstitueerde fenomenen terugvoeren op de oorspronkelijke tot hij op de laatste grondfenomenen stoot waaruit alles inzichtelijk wordt. Die situeert hij in een ‘ideëel veld’ waarin zich het ‘transcendentale ego’ plaatst. Daar beweegt Husserl zich in bewonderenswaardige, lange en moeizame analyses naar die ‘absolute evidenties’, die het eigenlijke licht zijn van de geest en het fundament vormen van de ene en ware wijsbegeerte, de wetenschap en zelfs van de Europese cultuur.
Maar hoezeer Husserl zich ook naar die diepte doorstoot, hij schijnt nergens vaste grond te raken. Paul Ricoeur, die probeert het cartesiaanse ego te verruimen tot een geïncarneerde existentie, neemt dan ook afstand van Husserls transcendentale, al te spiritualistische subject:

Même si la pensée par notion n’est pas nécessairement une réduction naturaliste, elle procède toujours d’une certaine déperdition d‘être. Je m’annexe ce que je comprends, j’ai prise sur lui, je l’englobe à un certain pouvour de penser qui tôt ou tard se traitera comme positionnel, formateur, constituant à l’égard de l’objectivité. Cette déperdition d’être qui du côté de l’objet est une perte de présence, est du côté du sujet qui articule la connaissance une désincarnation idéale: je m’exile à l’infini comme sujet ponctuel. Ainsi d’un côté je m’annexe la réalité et de l’autre je me délie de la présence. A ce péril sournois la phénoménologie husserlienne n’échappe point. C’est pourquoi elle n’a jamais pris vraiment au sérieux mon existence comme corps, même dans la cinquième Méditation cartésienne. Mon corps n’est ni constitué au sens de l’objectivité, ni constituant au sens du sujet transcendantal; il échappe à ce couple de contraires. Il est moi existant. (…) Cette intuition ne pouvait être atteinte dans aucune des ‘attitudes’ proposées par Husserl. ‘L’attitude’ transcendantale instituée par la réduction transcendantale et l’attitude naturelle ont en commun la même évacuation de la présence en quelque sorte auto-affirmante de mon existence corporelle.

In het bijzonder de sociale wetenschappers zijn vatbaar voor de idealistische verleiding. De sociale realiteit is immers deels geconstrueerd door symbolische zingevingsprocessen die door het (individuele of collectieve) subject in gang worden gezet. Ik citeerde al een tekst van Voegelin waarin hij reageerde tegen Husserls bewustzijnsopvatting. Zijn spitsbroeder Schutz waarschuwt voor Husserls begrip van ‘constitutie’ dat binnen de sociale wetenschap tot een idealistische vertekening kan leiden. Hij spreekt van

the transformation of sense which the concept of constitution has undergone in he course of development of phenomenology. At he beginning of phenomenology constitution meant that clarification of the sense-structure of conscious life, inquiry into sediments in respect of their history, tracing back all cogitata to intentional operations of the on-going conscious life … But unobtrusively and almost unaware, it seems to me, the idea of constitution has changed from a clarification of sense-structure, from an explication of the sense of being, into the foundation of the structure of being; is has changed from explication into creation. The disclosure of conscious life becomes a substitute for something of which phenomenology in principle is incapable, viz. for establishing an ontology on the basis of the processes of subjective life.

Mededeling

2011-10-09T02:37:00.000-07:00

Vakantie

Vanavond vertrek ik voor een veertiental dagen naar Spanje. Ik zal daar genieten van een al wat oudere vriendschap, het verjongende fietsen (met voor het eerst twee echte cols en dat zonder een triple op mijn racefiets!), van de zon (die voor mij de herfst nog wat zal uitstellen) en verder van veel gezellig tafelen. In die tijd zal ik geen bijdrage publiceren. So, watch out, your blogman is silent for a while!

Het precieze gebruik (4461 - 4480)

2011-10-07T01:01:00.000-07:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4461 - 4480)

4461. arme Nederlanders: de bezuinigingen (waarvan de noodzaak in Nederland bovenmatig wordt opgeschroefd) moeten aldaar allerlei vieze potjes toedekken zoals het behoud van de louter om electorale redenen nog voorbestaande hypothecaire aftrek. Het aantal te bezuinigen miljarden euro’s stijgt met de dag. Als het kabinet zich aan zijn woord wil houden, moet 12 miljard extra worden bezuinigd, bovenop de met Geert Wilders afgesproken 18 miljard. Als Griekenland failliet gaat - zoals Wilders bepleit - wordt dat nog iets meer. Wat meer voorzichtige politici spreken daarbij niet van ‘bezuinigingen’ maar van ‘ombuigingen’. Maar welke term zij ook gebruiken, het blijft een merkwaardige vorm van (grotendeels gespeelde) politieke hysterie waarachter een belangenstrijd schuilgaat die zo groot is dat geen nog enigszins moreel mens een nuchtere analyse daarvan zal geloven.

4462. cultuur: iemand met cultuur heeft een sterke elektrische lading in zijn ziel en daarmee een positieve en negatieve pool, een continue spanning, een blijvende onrust, een voortdurend bewegen, een toestand die de gemiddelde ouders (en evenmin de hoogopgeleide academici) voor hun kinderen zelden verlangen. Ouders zijn doorgaans in dit opzicht gematigde utilaristen. Voor hun kroost willen ze een bescheiden geluk, een (ruim) huisje, lieve kinderen en een of ander boompje voor de deur. Artistieke, filosofische, religieuze of politieke bevlogenheid past niet in dat plaatje. Cultuur wordt dan een stuk decorum, een ongevaarlijk bewijs voor beschaving, veeleer een zaak van (bevredigende) bevestiging dan een middel tot (moeizame en gevaarlijke) verkenning.

4463. de mediacratie: het is helaas een mediocratie.

4464. de literatuur: er is ook nog een leven (lees: een lichaam) buiten de literatuur en misschien is dat zelfs wel meer de moeite waard.

4465. vraag: wanneer je op je dertigste een beslissing hebt genomen die je op je zestigste betreurt, kan die beslissing je dan alsnog worden kwalijk genomen?

4466. een echt nadenkend mens: zo’n mens is makkelijk te herkennen, hoewel hij zelden voorkomt. Zijn kenmerk is een gebrek aan intellectuele en emotionele eenkennigheid. Hij valt niet helemaal samen met zijn opinies of verlangens. Daarom kan hij iets waartoe slechts weinigen in staat zijn: zelfs op het publieke forum stelt hij geregeld zichzelf in verdenking.

4467. een quasi-nadenkend mens: zo’n mens is moeilijk te herkennen omdat zijn vermomming (die bestaat in een zo origineel mogelijk verpakte knieval voor een persoon, een stroming of een school) slechts kan worden doorprikt door een echt nadenkend mens en daarvan zijn er weinigen.

4468. de laatste neologismen: wat een backstabbing bitch! (over Lilian Ploumen die Job Cohen als leider van de Nederlandse PVDA in een artikel in de grond boorde); schrijvers die hun boeken op televisie verkopen vond ze modieus gebladerte (Camps over Hella Haasse); hier spreekt men illegaals (modieuze taalvariant van jongeren op gekleurde scholen); zo onbestemd dom als Sarah Palin; zo stembusgeslagen als Merkel.

4469. de Groenen: de reden waarom de andere partijen de Groenen in geen geval in de Belgische federale regering willen opnemen is niet in de eerste plaats dat ze het oneens zijn met de ideologie van die partij, evenmin het feit dat regeren met zovele partijen erg moeilijk is. Wat de groenvijandige partijen bindt is hun begeerte naar zoveel mogelijk ministerposten.

4470. de sociaal-democraten: overal in Europa steken ze hun tot bloedens toe geslagen neuzen weer boven het gras uit. Voor mijn part is dat een verheugend feit. Wat mij nu al ergert is de dogmatisch-hysterische, voor een nadenkend mens onverteerbare uitleg die de rechtsen voor dit fenomeen uit de mouw zullen schudden. Daarbij zal blijken dat het alleen andere, meer gelukkige omstandigheden zijn geweest die hun opvattingen superieur aan die van de Amerikaanse Tea Party deden lijken.

4471. het vak economie: aangezien economie een vak is kan je er gevorderd in zijn. Het vergt alleszins jaren van studie, veel intellectuele inzet en de vaardigheid de vinger op de pols van de eigen tijd te houden. Zolang dit vak een tastend, moeizaam, exploratief gebeuren is dat zich van de gewone wetenschappelijke methoden bedient kan ik er alleen bewondering voor hebben. De economie verandert echter van een respectabel vak in slechts een spannend media-evenement of nog erger in een verfoeilijke rechtvaardiging voor de acties van de machtigste partij in de maatschappelijke belangenstrijd als zij dogmatisch wordt en bijvoorbeeld voor alle problemen gedachteloos altijd maar dezelfde neoliberale oplossingen naar voren schuift terwijl het al jaren gebleken is dat die niet werken.

4472. het leven: het is niet voor sissy’s.

4473. denken: met een boekje in een hoekje, in de ivoren toren, academisme, kamerstoelgeleerdheid … ook de nadenkende mens is een zwak wezen dat nu en dan bescherming zoekt tegen het van alle kanten gevaarlijk naderende leven. Toch is die verwijdering van het concrete bestaan en vooral het gebrek aan actie (die normaal op het denken dient te volgen) minder aan psychologische factoren te wijten dan aan een meer algemene oorzaak: door de steeds maar toenemende arbeidsverdeling denkt de ene, handelt de andere, maar vrijwel niemand doet wat hij zelf heeft uitgedacht. De maatschappelijke vervreemding, die daarvan in allerlei vormen het gevolg is, is misschien een wat minder grijpbare, maar daarom niet minder reële push voor het populisme.

4474. de neoliberale economie: dit soort sinds drie decennia tot steen geworden ideologie overheerst zodanig het maatschappelijke leven (helaas ook op terreinen waar ze helemaal niet thuishoort)dat wie aan haar twijfelt al vlug voor een zonderling doorgaat. Het is zeer moeilijk weerstand te bieden aan deze voortdurend en overal bevestigde waarheden en je te onttrekken aan het mens- en wereldbeeld dat erin vervat is. Het is daarom een opluchting het boek van professor Ha-Joon Chang te lezen: 23 dingen die ze je niet vertellen over het kapitalisme (zie mijn literatuurlijst). Een Hollandse vriend prees het mij aan en zei: “Ik voel me gered. Het was echt een verademing te weten dat de dogmatische economen het bij het verkeerde eind hebben”.

4475. onze cultuurminister: volgens onze cultuurminister moet je als Minister van Cultuur geen cultuurkenner zijn. Die moet vooral goed beleid voeren. Welnu, de Vlaamse regering maakt in haar nieuwe begroting 230 miljoen vrij voor nieuw beleid. Niets daarvan gaat naar cultuur.

4476. een Europees politiek portret: hij combineert de strakke houding van een monnik met de sluwheid van een Franse kardinaal. Hij werkt op de achtergrond, bijna vanuit de biechtstoel (The Economist over …..?).

4477. de Griekse schuld: professor De Grauwe (econoom, Leuven, zie foto) in De Morgen: “Inderdaad, fraude en corruptie hebben in dat land welig getierd en liggen aan de basis van de ontsporingen van de overheidschuld. Maar in een schuldenverhaal kan nooit alleen gezondigd worden. It takes two to tango. Er moeten twee partijen zijn om de schuld te laten ontsporen. De schuld kan slechts stijgen als de crediteurs bereid zijn geld te lenen. En de crediteurs uit het Noorden trappelden van ongeduld om krediet door het strottenhoofd van de Grieken te jagen”.

4478. de vermarkting van de wielersport: Hugo Camps over de zopas opgeleukte Ronde van Vlaanderen: “De pijn zit hem de vijandige overname van een volksport door moneymakers. Eerst is het voetbal verskyboxt, inclusief de treurigheid van Borgiamaaltijden vóór de wedstrijd. Nu is het kennelijk de beurt aan het wielrennen om de klassenmaatschappij nieuw leven in te blazen. De elite gescheiden van het volk in VIP-tenten. Voor organisator Flanders Classics is niets te gek, als de kassa maar rinkelt. Hop, weg met de Muur, hop, de streep door Meerbeke. Een traditie per vingerknip als lucht verplaatst. De Ronde van Vlaanderen is nu een veredelde Amstel Goldrace”.

4479. het portret van een Vlaams minister: Hugo Camps: “Hij zit er zo glad bij dat ik graag aluin tot het wereldwonder van de eeuw zou willen benoemen. Een kin waarop de hele mensheid zou kunnen schaatsen. Hij parafraseert op TV mantra’s van de IJzerbedevaart , een versregel van Cyriel Verschaeve, en verder mag Willem Vermandere de duisternis voltooien”.

4480. tiplijst AKO Literatuurprijs: drie Vlamingen zijn genomineerd. Yves Petry met De maagd Marino, Johanna Spaey met De eenzaamheid van het Westen en dichter Peter Theunynck met zijn veelgeprezen biografie over Karel van de Woestijne. Ik hoop op een Vlaamse overwinning, maar ik denk dat onze bovenbuur Peter Buwalda (met zijn romandebuut Bonita Avenue) de erepalm in ontvangst zal mogen nemen.

Tegen het idealisme (1)

2011-10-05T05:54:00.000-07:00

Tegen de idealistische verleiding

In het volgende essay probeer ik uiteen te zetten waarom ieder idealiserend denken over de mens wel moet ontsporen en uiteindelijk vruchteloos blijft. Ik laat hier alle voetnoten weg. In een aantal volgende bijdragen zal ik dit eerste deeltje completeren zodat ten lange leste het hele essay voor de lezer ter beschikking staat. Ik gebruik de term ‘idealistische verleiding’ in een zeer ruime zin. Hij heeft niet uitsluitend betrekking op de idealistische filosofie. Hij staat voor ieder mensbeeld waarin de limiterende impact van het lichaam en de wereld op de innerlijke of uiterlijke activiteiten van de mens wordt ontkend, geminimaliseerd, verplaatst, omgebogen of op een andere wijze van haar conflictueuze scherpte wordt ontdaan. Ik gebruik deze term uitsluitend om moderne mensbeelden te beoordelen. Immers, in de premoderne opvattingen over de mens was er geen realistisch alternatief aanwezig, geen mogelijkheid om ze vanuit een systematisch, sterk objectiverend denkveld te corrigeren zoals dat sinds de wetenschappelijke revolutie in de zeventiende eeuw steeds meer het geval was.

De realiteit beperkt ons. Terwijl Sartre opmerkt ‘dat we precies in een situatie zijn waar er alleen maar mensen zijn’ repliceert Heidegger ‘dat we ons precies in een situatie bevinden waar er in de eerste plaats het Zijn is’. En het Zijn staat hier voor de werkelijkheid die ons omvat en de grond vormt voor wat we zijn of kunnen worden. De werkelijkheid, waartegen wij aanschuren in de natuurlijke wereld en in de geschiedenis, leert ons een niet onaardig lesje in bescheidenheid: daar komen we in aanraking met onze eindigheid en een meestal pijnlijke contingentie. Het zijn beperkt ons van binnen en van buiten: in het lichaam, dat ons (zelf)bewustzijn zeer nabij is , in ons karakter, in de vaste structuren van onze natuur, in het onvatbare onderbewustzijn, in de objectieve buitenwereld met zijn dwingende wetten en zijn bedreigende onvoorspelbaarheid, in de verrassende andersheid van de medemens en van vreemde groepen, culturen en volkeren, in de reeds gesedimenteerde lagen van de sociale realiteit en in de impact van onze persoonlijk en collectieve geschiedenis.

In zijn boek The Rebel laat Camus zien wat er gebeurt als ons verlangen om een onrechtvaardige situatie te corrigeren ontaardt in een illusie van menselijke onfeilbaarheid en verandert in de overtuiging dat wij de hele realiteit naar onze hand kunnen zetten. Een gewone rebellie kan zich transformeren in een metafysische revolutie waarin het onderscheid tussen wat de mens kan maken en wat buiten zijn creatieve greep blijft in de mist verdwijnt. Het atheïsme van Camus, zo merkt David J. Levy op , is van een heel andere natuur dan dat van Feuerbach of Marx. De laatsten maken van de mens een wereldscheppende god, terwijl de eerste de blik gericht blijft houden op de begrensde reikwijdte van onze prestaties, op de beperkende limieten die precies in de bestaande werkelijkheid liggen vervat. Omdat de werkelijkheid ons transcendeert zijn we er verregaand van afhankelijk. Camus begreep zeer goed dat de moderne totalitaire staten probeerden zichzelf tot een absolutum op te blazen precies omdat ze weigerden die ontologische beperking te aanvaarden die onvermijdelijk ons lot is. Omdat de mens nu eenmaal op allerlei niveaus in de realiteit is verankerd en afhankelijk blijft van een werkelijkheid, die grotendeels bestond voor zijn geboorte en die zal blijven bestaan na zijn dood, noem ik hem een klein ik.

Vele auteurs, die ik naar hun mensbeeld heb bevraagd en nog bevraag, zijn fervente, soms erg radicale cultuurcritici en velen van hen presenteren zich zonder schroom als revolutionairen. Als ik de bovengenoemde ontologische beperkingen ernstig neem rijst telkens de vraag of hun maatschappelijke correctieven realiseerbaar zijn of alleen maar een verzameling van utopische kreten. De oplossing voor echte problemen kan alleen in de werkelijkheid te vinden zijn. De utopische denker moet altijd voor zichzelf en de anderen verbergen dat er een ontologisch ravijn ligt tussen zijn bedoelingen en de realisering ervan. Al breekt hij allerlei door hem gelaakte sociale en politieke instituties af, vroeg of laat staat de realiteit weer voor zijn deur. In plaats van instituties, sociale groepen of individuen te vernietigen zal hij uiteindelijk de werkelijkheid zelf te lijf gaan. Omdat zovele dingen en situaties koppig blijven zoals ze nu eenmaal zijn kan hij alleen maar proberen het ontembare te temmen op het niveau van het bewustzijn, door een intense propaganda en dwang, die op den duur een totale ideologie in het leven roepen. En de prijs daarvan is de negatie of de versluiering van de werkelijkheid.

Levy waarschuwt vervolgens voor het gevaar van wat ik samenvattend de idealistische verleiding noem. Zijn boek is een lang pleidooi voor de onmisbaarheid van een realistische of ontologische component in de sociaalwetenschappelijke analyse van menselijke fenomenen. De mens staat niet zomaar naakt voor de werkelijkheid. Zijn relatie met de wereld en de anderen wordt bemiddeld door de cultuur, die in de eerste plaats een symbolische of talige schepping is. In betekenisvolle praktijken, symbolen, taalbouwsels van allerlei soort en in maatschappelijke instituties legt de mens lagen van zin over de werkelijkheid, die hij van de ene naar de andere generatie doorgeeft. Daarbij corrigeert hij ze, vult ze aan of brengt ze samen in een ruimer of hechter verband. Omdat het hier gaat om menselijke scheppingen ligt de verleiding op de loer dat de wereld daaronder verdwijnt, soms zelfs in zo sterke mate dat die oplost in het niets. Omdat de mens eigenmachtig zin geeft aan de werkelijkheid kan hij menen dat de wereld het product is van zijn eigen, goddelijke creativiteit. Deze idealistische verleiding wortelt in het raadsel van de relatie tussen de taal en de werkelijkheid, een probleem waarop zovele denkers uit de twintigste eeuw hun licht hebben lieten schijnen. Onze omgang met de wereld heeft een subjectieve kant die kleur geeft aan allerlei mentale inhouden en zijn uitdrukking vindt in de taal, waarvan de woorden en de grammatica nochtans objectieve dingen en standen van zaken lijken te weerspiegelen. Wie denkt of spreekt plaatst zich op een afstand van het gedachte of het besprokene. Hij installeert zich noodgedwongen in de dualiteit tussen subject en object. Die dualiteit is echter niet aanwezig in de ervaring. De interpretatieve en erg fenomenologisch gerichte socioloog Eric Voegelin (zie foto)vat het denken en spreken op als gebeurtenissen binnen de wereld waarvan die activiteiten deel uitmaken. Zo ziet hij het subject zelf als een voortgaand proces dat op allerlei wijzen zijn wortels vindt in de wereld waarin het participeert. Ontevreden als hij is met Husserls erg subjectgerichte bewustzijnsopvatting zoekt hij in een langdurige samenwerking met zijn vakgenoot Alfred Schutz naar een alternatieve theorie, die onderstreept hoe het bewustzijn ontologisch verbonden is met het tijdruimtelijke kader van de werkelijkheid waarvan het een deel is en waarin het zich als een gebeurtenis ontvouwt:

There is no absolute starting point for a philosophy of consciousness. All philosophizing about consciousness is an event in the consciousness of philosophizing and presupposes this consciousness itself with its structures. Inasmuch as the consciousness of philosophizing is no ‘pure’ consciousness but rather the consciousness of a human being, all philosophizing is an event in the philosopher’s life history; further an event in the history of the community with its symbolic language, further in the history of mankind, and further in de history of the cosmos. No ‘human’ in this reflection on consciousness and its nature can make consciousness an ‘object’ over against him; the reflection is rather an orientation within the space of consciousness by which he can push to the limit of consciousness but never cross those limits. Consciousness is given in the elemental sense that the systematic reflection on consciousness is a late event in the biography of the philosopher. The philosopher always lives in the context of human history, the history of human existence in the community and in the world.

Omdat het is ingebed in de tijd en de ruimte en daardoor een levend deel van de werkelijkheid is het bewustzijn slechts een eindige gebeurtenis in het oneindige proces van de realiteit. Daaruit blijkt al dadelijk een fundamentele beperking van de mens: door de gelimiteerde reikwijdte van zijn bewustzijn is zijn kennen aan grenzen gebonden.’There is pysche deeper than consciousness, and there is reality deeper than reality experienced, but there is no consciousness deeper than consciousness.’ Hoewel zijn natuurlijke conditie de mens dwingt de ‘partner’ te zijn (in de zin van een onderdeel) van de hem omringende realiteit is hij nooit in staat de diepere structuur ervan ten volle te doorgronden. ‘Knowledge of the whole … is precluded by the identity of the knower with the partner, and ignorance of he whole precludes essential knowledge of the part … (yet) ultimate, essential ignorance is not complete ignorance. Man can achieve considerable knowledge about the order of being, and not the least part of that knowledge is the distinction between the knowable en the unknowable’. In de vertaling van Voegelins Anamnesis door Gerhart Nimeyer schrijft Voegelin een interessant voorwoord. Daarin zet hij zijn belangrijkste ideeën nog eens uiteen. Hij toont zijn ontevredenheid met de toenmalige academische opvattingen over het bewustzijn en die in de ideologische massabewegingen van zijn tijd: beide vernauwen ze de horizon en daarmee de mogelijkheden van het bewustzijn al te zeer:

I had observed the restriction, and recognized it as such, with the criteria of the observation coming from a consciousness with a large horizon, which in the case happened to be my own. And if that was true, then the school-construction of an ‘intersubjective’ ego as the subject of cognition did not apply to an analysis of consciousness; for the truth of my observation did not depend on the proper functioning of a ‘subject of cognition’ in the Kantian, or neo-Kantian, sense when confronted with certain ‘subjective’ deformations. An analysis of consciousness, I had to conclude, has no instrument other than the concrete consciousness of the analyst. The quality of the instrument, then, and consequently the quality of the results, will depend on what I have called the horizon of consciousness; and the quality of the horizon will depend on the analyst’s willingness to reach out into all the dimensions of the reality in which his conscious existence is an event, it will depend on his desire to know. A consciousness of this kind is not an a priori structure, nor does it just happen, nor is its horizon a given, it rather is a ceaseless action of expanding, ordering, articulating, and correcting itself; it is an event in the reality of which it partakes. It is a permanent effort at responsive openness to the appeal of reality, at bewaring of premature satisfaction, and above all at avoiding the self-destructive phantasy of believing the reality of which it is a part to be an object external to itself that can be mastered by bringing it into the form of a system.

Op die wijze verschijnt Voegelins bewustzijn als een ‘sensorium of transcendence’, een veranderlijk en zich voortdurend verdiepend ‘register of reality’. Daarom wantrouwt hij iedere positivistische poging (zoals die van A. Compte) om de sociale werkelijkheid via de objectiverende methoden van de natuurwetenschap in tijdloze uitspraken te vatten. Tegelijk waarschuwt hij voor een overtrokken subjectivisme of een vorm van geradicaliseerd idealisme die even nefast zijn. In het spoor van de fenomenologie wijst hij erop dat het gevaarlijk kan zijn het denken en de ervaring al te zeer te scheiden. Daarom blijft het niet zonder kwalijke gevolgen als we een te grote autonomie toekennen aan het spreken of aan de symbolische zingeving. De resultaten van een fenomenologische, hermeneutische of andersoortige analyse van menselijke aangelegenheden blijven altijd voorlopig. Wat constant blijft zijn de structuren van de werkelijkheid waarop de mens met zijn symbolische activiteit reageert. Ook een kunstwerk heeft een materiële onderbouw met een eigen wetmatigheid waaraan de interpreet niet straffeloos kan voorbijgaan. Werktuigen zijn niet alleen een verlengstuk van ons kunnen. Ze hebben ook een inwendige structuur die hun functie mogelijk maakt én beperkt. Een interpretatie van menselijke verschijnselen moet zich dan ook ontdoen van de almacht van het transcendentale ego dat op eigen kracht de wereld begrijpt en tot stand brengt. Het meer hermeneutische denken van het einde van de negentiende en de twintigste eeuw voltrekt deze noodzakelijke beweging van binnen naar buiten. We weten bijvoorbeeld hoe Dilthey Kants categorieën historiseerde tot ze in het werk van R.G. Collingwood, I. Berlin en C. Taylor de vorm aannamen van in de cultuur voorgegeven (relatieve of absolute) vooronderstellingen die het denken bepalen. Taylor spreekt dan ook van een ontologie, een aan het subject voorafgaand framework van beschikbare waarden.

Het denken moet wel ontsporen als de aandacht uitsluitend gericht is op de eigenmacht van het subject of op de veelheid van zijn talige bouwsels. Als de limiterende aspecten van de werkelijkheid buiten beeld blijven doet zich een fenomeen voor dat Voegelin ‘the eclipse of reality’ noemt. In een essay met die titel beschrijft hij wat er gebeurt als de mens zijn veelvuldige betrokkenheid op de realiteit niet in rekening brengt. De auteur hanteert daarbij niet zonder ironie het woordgebruik van Jean-Paul Sartre, die omwille van zijn verabsoluteerde vrijheid als zijn bête noir optreedt. Als het zelf eenmaal is losgemaakt van zijn context verschrompelt het tot een wazige, ongedefinieerde entiteit, een lege potentie, onbelast door zijn eigen facticiteit en precies daardoor ‘veroordeeld om vrij te zijn’. Voor dit ineengekrompen ego is God dood, bestaat het verleden niet meer, is het heden een vlucht vooruit naar een van de vele mogelijkheden van de toekomst, waarin het hoopt door een volstrekt voluntaristisch project een zekere substantie te krijgen, maar ook die zal voorlopig zijn en opnieuw wegzinken in een volgende onbepaaldheid. Voegelin noemt een dergelijk oningevuld ego een typisch modern fenomeen. De moderne mens is bijzonder vatbaar voor ideologieën precies omdat zijn verschraalde ego alle voorgegeven, uit de werkelijkheid aanwaaiende betekenissen tussen haakjes zet. Hij kan de kilte van de wereld en zijn innerlijke leegte alleen verdragen als hij die compenseert door zijn scheppende verbeelding, die de werkelijkheid overdekt met fantasmen van eigen vinding. Zo construeert hij zich een betekenisvol bestaan terwijl hij tegelijk de leefwereld van alledag geweld aandoet:

As neither the man who engages in deforming himself to a self ceases to be a man; nor the surrounding reality of God and man, world and society does change its structure; nor the relations between man and his surrounding reality can be abolished; frictions between the shrunken self and reality are bound to develop. The man who suffers from the disease of contraction, however, is not inclined to leave the prison of his selfhood, in order to remove the frictions. He rather will put his imagination to further work and surround the imaginary self with an imaginary reality so as to confirm the self in its pretence of reality, he will create a Second Reality … in order to screen the First reality of common experience from his view. The frictions, consequently, far from being removed, will grow into a general conflict between the world of his imagination and the real world … A reality projected by imagination … is not he reality of common experience. Nevertheless, a man’s act of deforming himself is as real as the man who commits it, and his act of projecting a Second Reality is as real as the First Reality it intends to hide from view. The imaginator, his act of imagination, and the effects the act has on himself as well as on other people, thus, can claim to be real. Some imaginative constructions of history, designed to shield the contracted self, as for instance those of Comte, or Hegel, or Marx, even have grown into social forces of such strength that their conflicts with reality form substantial part of global politics in our time. The man with a contracted self is as much of a power in society and in history as an ordinary man, and sometimes a stronger one. The conflict with reality turns out to be a disturbance within reality.

Dit mogelijke werkelijkheidsverlies illustreert de afstand die er bestaat tussen het gewone, alledaagse leven en een opgeklopt, ideologisch universum. Ook Paul Ricoeur brengt de verbeelding (waarin het zelf zich buitenmatig grootmaakt) in verband met de passies, (‘des maux imaginaires’) die de ordelijke werking van het cogito verstoren. Hetzelfde fenomeen leidt verder tot de bekende dichotomie in de moderne filosofie tussen ‘is’ en ‘ought’, tussen feiten en waarden, op basis waarvan een objectieve ethische of politieke theorie irrelevant dreigt te worden. Vervolgens is het vrijwel onmogelijk de anderen te denken vanuit de geïsoleerde positie waarin dit ego zich plaatst. Husserl probeerde met moeite de constitutie van de medemens in het bewustzijn van het eigen ego te begrijpen. Voegelin, die een groot bewonderaar was van Thomas Reid, de Schotse filosoof van de common sense, merkt daarbij op: “The fact that consciousness has an experience of the other, as a consciousness of the other, is not a problem but a given of experience from which one may start out but behind which one may not retreat.”

(wordt vervolgd)

Het precieze gebruik (4441 - 4460)

2011-10-04T13:29:00.000-07:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4441 - 4460)

4441. de h-index: het Getal van het Genie, dat via weging van citaten en verwijzingen de impact van een wetenschapper weergeeft. In Amerika is een h-rating van 18 toereikend voor een professoraat, een rating van 45 doorgaans goed voor de prestigieuze National Academy of Sciences. De beroemde Britse natuurkundige Stephen Hawking heeft een ‘magere’ 67. De fysicus Edward Itten (Baltimore 1951, zie foto), volgens velen de moderne Einstein en in ieder geval een hogepriester van de snaartheorie, heeft een index van 144, de hoogste van de wereld.

4442. de laatste neologismen: de vettaks (deze term is ook geschikt voor een extra-belasting op de hoge inkomens); tepelflosjes: een slutwalk; de wereldoorlogen als accidentele spasmen in een steeds maar geweldlozer maatschappij (Steven Pinker in een nieuw boek); het prikklokpersoneelsbeleid als een manier om de economische schade door rookpauzes te beperken en te bestraffen (of hoe Big Brother langzaam maar zeker reële proporties aanneemt); de Nederlandse autochtone potenrammers, de schrik der nichten; de jaarlijkse Gay Parade in Amsterdam, de vlootschouw van de Nederlandse tolerantie; de ecocide als voorwaarde van de genocide.

4443. brugpensioen: de voorzitter van Het Verbond van Belgische Ondernemingen Pierre Alain De Smedt roept op om het brugpensioen af te schaffen. Aan wie vraagt hij dat? Eigenlijk moet hij zijn collega’s (de ondernemers) aanwijzen als de hoofdveroorzakers van dit probleem. De patroons profiteren immers het meest van dit systeem.

4444. filosofie: mijn vriend Raf stuurt me een gedicht van Ringelnatz dat hem onweerstaanbaar aan "dé filosofie" doet denken:

„Wo sitzt“, frug der Globus leise
Und naseweis die weise, weiße,
Unübersehbar weite Wand,
„Wo sitzt bei uns wohl der Verstand?“

Die Wand besann sich eine Weile,
Sprach dann: „Bei dir – im Hinterteile!“

Nun dreht seitdem der Globus leise
Sich um und um herum im Kreise –
Als wie am Bratenspieß ein Huhn,
Und wie auch wir das schließlich tun –
Dreht stetig sich und sucht derweil
Sein Hinterteil, sein Hinterteil.

4445. herfst: dit jaargetijde doet me dan weer denken aan een vers van Allard Schröder dat ik zopas in de krant zag staan:

O de stille pracht van de verloofden
’s avonds door oktoberstraten, sterren in de ogen,
De weemoed van mevrouwen, hun licht bepoederd zuchten,
De serene dans van de Sunlight-kinderen – en hun ernst,
Want oud zullen ze als kind niet worden.

4446. een memorabele oma: een onverwoestbare planeet op steunkousen.

4447. de tijd: pas is ie er of hij verandert onvermijdelijk in het verleden. En toch leven we voortdurend met ons gezicht naar een verlokkelijke toekomst.

4448. de echte functie van banken: Etienne de Catallÿ, hoofdeconoom van de bank Degroof: “Het is zinvol om terug te keren naar de initiële toestand, waarin je in België bijvoorbeeld het Gemeentekrediet had: een bank die draait op basis van spaardeposito’s. Het is bovendien een logisch gevolg van de vrijemarkteconomie dat de aandeelhouders van banken in moeilijkheden voor de problemen opdraaien”.

4449. een weetje over de vrijemarkteconomie (1): oliereus Shell betaalde in de jaren negentig Nigeriaanse soldatenbendes om het lokale protest tegen de vervuilende olie-ontginning met geweld de kop in te drukken.

4450. een weetje over de vrijemarkteconomie (2): de staat, met al zijn legislatief en politioneel geweld, richt zijn pijlen merkwaardigerwijze bij voorkeur naar beneden en zelden of nooit naar boven. Dit gebeurt niet alleen omdat de staat, zoals elke geweldenaar, een zwakke boven een sterke tegenstander verkiest, maar ook en vooral omdat de sociaal-economische macht van dominante groepen tot gevolg heeft dat zij voor de staat mogen definiëren wie de tegenstander is.

4451. een weetje over de vrijmarkteconomie (3): uit De Morgen: “Vier maanden geleden zuchtte Maurice Lippens in een interview vanuit zijn living met overweldigend uitzicht op de polders: "Ach, petit pays, petits gens. De politieke wereld is daar een goed voorbeeld van, nietwaar?" Vandaag zijn het opnieuw les petits gens die garanties moeten geven voor de toxische kredieten binnen de banken. Opnieuw wordt naar de overheden gekeken om een bank, en bij uitbreiding ons financieel systeem recht te houden. Hegel merkte ooit op dat alle grote historische feiten en personen als het ware tweemaal optreden. Karl Marx voegde daaraan toe: de ene keer als tragedie, de andere keer als klucht. Veel reden tot lachen is er vandaag niet”.

4451. onze cognitieve beperktheid: de Britse astrofycicus Martin Rees: “My dog can’t understand quantum mechanics. And there is no guarantee that the laws of nature will match what human brains can understand either”.

4452. de terreur van het positieve (1): op Facebook kan je niet reageren met de opmerking: “Dit vind ik niet leuk”. Nochtans doet het zich voor dat een persoon, als hij iets leuks vindt, heel waarschijnlijk het tegengestelde daarvan niet als zeer attractief zal omschrijven. Hoe intenser, eerlijker, met des te meer inzicht iemand een medemens, een zaak of een toestand de hemel inprijst, hoe meer hij geneigd zal zijn het tegengestelde daarvan te laken. De poging om in het publiek negatieve oordelen te vermijden is vaak een zaak van beleefdheid of tact. Als het echter gaat om de waarheid kunnen afkeurende oordelen niet worden verdonkeremaand. Daarom kan degene die die oordelen vormt en uitspreekt niet zonder meer als een destructief type, een ongelikte beer of als een pessimist worden voorgesteld.

4453. driftige Wilders zwaait met een nieuwe knots: Bert Wagendorp in De Morgen: “We zijn het land van de grote Baruch Spinoza, filosoof van de tolerantie. We golden lang als een land waar verschillende geloofsovertuigingen in relatieve vrijheid met elkaar konden leven: wij hebben een rustige handel altijd boven scherpslijperij gesteld. Nederland was een pragmatisch tolerant land. En we zijn het land waar de laatste decennia in het basisonderwijs de noodzaak van tolerantie sterk wordt benadrukt - met effect. Ook onder de nieuwe Nederlanders, die zich in overgrote meerderheid snel van de bekrompen opvattingen van hun ouders losmaken. Toch hebben we de afgelopen jaren veel van die roep van tolerante natie ingeleverd. De intolerantie is inmiddels nadrukkelijk aanwezig in ons parlement, en noemt zichzelf cynisch Partij Voor de Vrijheid. De PVV heeft zopas het weggepeste homostel ontdekt als nieuw middel in de strijd tegen de oprukkende islamitische horden. Elk weggepest homostel is het bewijs voor waar het met ons land naar toe gaat, als we niet "keihard" ingrijpen”.

4454. de terreur van het positieve (2): een van de psychologische gronden voor onze afkeur voor voortdurend herhaalde of voor een al te grote hoeveelheid negatieve oordelen is wel het feit dat zij op den duur ons gevoel voor veiligheid ondermijnen. Ze zouden daarenboven ons wantrouwen stimuleren zodat onze spontaan geloof in de welwillendheid van anderen en in de goedheid van de wereld in het gevaar komt. Het is echter een teken van iemands intelligentie en van zijn sterkte als hij een constructief leven kan leiden, terwijl hij noodgedwongen de onveiligheid van het bestaan bevestigt en verder de noodzaak van een volgehouden wantrouwen in de anderen en in de menselijke instituties en daarenboven het inzicht in de onverschilligheid van de natuur.

4455. seagull management: met in businessscholen haastig klaargestoomde managers, geen enthousiasmerende leiders, maar dogmatische ideologen die veel lawaai maken, nadrukkelijk op het hoofd van de werknemers poepen en dan wegvliegen. Ze cirkelen voor een tijdje boven een bedrijf, maar nemen er geen echte verantwoordelijkheid voor. Dat bedrijf en de mensen die er werken zullen hen een zorg zijn.

4456. het belang van speculatief denken: als experimenten niet mogelijk zijn kan me nog altijd speculatief denken. Vele natuurkundigen plegen hun neus op te halen voor bijvoorbeeld de filosofie waar dit soort denken de regel zou zijn. In dat verband de Nobelprijswinnaar Steven Weinberg: “Met de huidige technieken is het bestaan van de onmetelijk kleine snaartjes fysiek in ieder geval niet te verifiëren. Je zou een deeltjesversneller nodig hebben van hier tot aan de maan. Maar daar gaat het niet om. “Snaartheoretici gaan tot het uiterst denkbare om puur mathematische intuïtie uit te tillen boven de grenzen van het experiment, om zo tot een theorie te komen op het meest fundamentele niveau”. Op de verwijzing naar de wiskunde na lijkt dit aardig op een definitie van de filosofie.

4457. de waarheid vinden en haar verdedigen: weinige zaken zijn zo verschillend als de wijze waarop men de waarheid vindt en de manier waarop men die verdedigt, in het bijzonder tegen haar felste, uiterst arglistige vijanden. Bij het eerste past een gedetacheerde houding, objectiviteit, opschorting van het eigen belang en de bereidheid rekening te houden met allerlei bezwaren van anderen. Het tweede vereist een vorm van geslepen strategisch denken, oorlogstaal, ingewikkelde tactische manoevers en de bereidheid scherp uit te halen en het eigen gelijk desnoods als een mes in het vlees van de tegenstander te planten. Daarom, wie in de politiek (en overigens ook in het gewone leven) als een wetenschapper te werk gaat delft al vooraf het onderspit.

4458. de leugen van het jaar: niet het marktfalen, maar het overheidsfalen heeft de crisis veroorzaakt.

4459. laissez faire: het neoliberale laissez-faire, populair gemaakt door Friedrich Hayek, de Chileense dictator Pinochet (die trouwens handelde op advies van Hayek en vooral op dat van Milton Friedman), Margareth Thatcher, Ronald Reagan, Alan Greenspan, Ayn Rand en Glenn Beck, is niets meer dan een utopische ideologie, die zich steeds minder aan de werkelijkheid gelegen laat liggen. Het kapitalisme kan niet falen omdat de zuivere vorm daarvan nog moet beginnen. Dit is een typisch afweermechanisme dat je vroeger bij veel linkse intellectuelen aantrof. Toch heeft links heeft veel gepraat over wat er mis ging bij Marx, Lenin, Stalin. Rechts doet dat totaal niet. Ze weigeren gewoon in te gaan op de utopische facetten van het vrijemarktdenken”.

4460. de literatuur en de waarneming: Proust in zijn Recherche: “Is er nu niemand die over deze plek geschreven heeft, dan weet ik tenminste wat ik moet zien!”.

Liberticide

2011-09-28T01:17:00.000-07:00

Liberticide. Kritische reflecties over het neoliberalisme

Dat neoliberalisme weinig met liberalisme van doen heeft wordt na vijftien jaar vrije markt duidelijk zichtbaar. Terwijl men bij het afbouwen van de verzorgingsstaat het einde van de ideologieën en maakbaarheid bejubelde, manifesteert het marktdenken zich als een nieuwe en ongrijpbare ideologie.

Het terugtreden van de overheid (privatisering en deregulering) en de opkomst van de managerscultuur hebben bureaucratie, wet- en regelgeving alleen maar doen toenemen. De belofte dat de ‘vermarkting’ van de samenleving de consument ten goede zou komen wordt inmiddels door harde feiten gelogenstraft. Zorg, onderwijs en infrastructuur werden duurder en slechter. De vrije markt blijkt een nieuwe utopie die door captains of industry en politici gelegitimeerd wordt door drogredenen als de globale economie en terroristische dreiging.

De neoliberale revolutie leidde dan ook niet tot meer democratie en vrijheid. Integendeel, het hedendaagse burgerschap is, mede door het wegvallen van de zuilen, verworden tot een nomadisch bestaan in een als natuurstaat voorgestelde maatschappelijke werkelijkheid. In een door hyperconsumptie en sociale inflatie gedomineerde samenleving blijkt het opkomende neoconservatisme slechts een andere kant van dezelfde medaille te zijn.

Liberticide is een groepsproject van verschillende onderzoekers dat de condities van de hedendaagse vrijheid binnen vele maatschappelijke terreinen in kaart brengt. De auteurs stellen een diagnose van de samenleving in de 21ste eeuw en willen de weg vrij maken voor een mogelijke remedie.

227 p.

Inhoud
Inleiding - Tiers Bakker en Robin Brouwer (red)
Welkom in de woestijn van de neoliberale vrijheid - BAVO
De Gelijke munt van het neoliberalisme - Tiers Bakker
Vrijheid als ideologie. Een diagnose van de neoliberale samenleving - Robin Brouwer
Brief aan mijn Zorgverzekeraar - Simon de Boer
Een gecontroleerde vrijheid. Neoliberalisme, veiligheid en verzekeringen - Marc Schuilenburg
De markt jaagt de bureaucratie aan - Prof. Alfred Kleinknecht, Dr.C.W.M Naastepad, Dr. Servaas Storm
De media voorbij het neoliberalisme. Vaarwel objectiviteit, welkom werkelijkheid - Koen Haegens
‘Straf is mijn hant maar lieflyk mijn gemoet’: de afbraak van het humane strafrecht - Vasco Groeneveld
Hoe de politiek verdween uit Nederland - Merijn Oudenampsen
Liefde in een tijd van veinzen. Liefde.com - René den Ouden
Het neoliberalisme: De distopische werkelijkheid van een utopie - Benda Hofmeyr
De onvrijheid van de keuzevrijheid - Robbert Veen
Lustige vrijheid. Een lusteconomische kijk op moderne vrijheid - Marc De Kesel
Het communisme heeft het laatste woord - Boris Groys’ Kommunistische Postskriptum - Philip Westbroek
Pasolini, Badiou, Zizek en de erfenis van de christelijke naastenliefde - Lorenzo Chiesa

De Wever in de achteruit

2011-09-26T13:22:00.000-07:00

Zelfhaat

Aangezien ik het niet beter kan zeggen citeer ik hieronder een volledige column van Hugo Camps over het Vlaamse welbespraakte wonder bij uitstek: Bart De Wever.

Voor het eerst sinds zijn zonnekoningschap vertoont Bart De Wever stuiptrekkingen van paniek. Met de shovel veegde hij het akkoord over de financieringswet weg. Van B-H-V deugde eerder ook niets. De wilde uithaal werd een dag later getemperd door zijn luitenanten. Dat was op zich al een significant crisisgeluid binnen N-VA. Meneer Bart die gecorrigeerd wordt: is dat niet heiligschennis?

De door het volk geliefde volksmenner gaat moeilijke tijden tegemoet. Hij weet van zichzelf dat hij een historische kans heeft gemist. Daarom worden de tremolo's met orkaankracht almaar idioter, de verzuurde mondhoeken almaar grimmiger.
Opgevoerde brommer.

Van een met kwinkslagen strooiende charmeur naar blindgeleide blafhond: het kan snel gaan in de politiek. Als hij niet uitkijkt, deelt De Wever straks de megafoon met Vlaams Belang. Terwijl hij toch iets subtieler in elkaar zit dan Dewinter. Maar als zelfhaat opspeelt, maakt een mens rare sprongen. En het lijkt er steeds meer op dat De Wever verteerd wordt door afstotingsverschijnselen. Althans, zijn misprijzen is grotesk.
Beroepsquerulant, bijna.

Jammer, want hij had als plebiscietdrager voor een nieuwe politieke cultuur kunnen zorgen. Door anderen de eer te geven die zij verdienen. De eer van het compromis dat Vlamingen in niets tekortdoet.

Het precieze gebruik (4421 - 4440)

2011-09-24T02:48:00.000-07:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4421 - 4440)

4421. de onwelriekende geur van politici: Fientje Moerman (na haar ontslag als bestuurder bij Sea-Invest); “Voor het imago van het bedrijf is het niet altijd goed dat er een politicus in de raad van bestuur zit.”

4422. de socialisten: terwijl Bruno Tobback met een stalinistische score tot voorzitter van zijn partij werd verkozen legt Caroline Gennez er even de nadruk op dat ze beschikbaar is voor een ‘tof ministerschap’. Wat de verkiezingen betreft: voorzittersverkiezingen hebben geen zin als de leden niet zelf de kandidaten (én hun programma) kunnen aanwijzen. Wat Gennez betreft: al teveel (klein)burgerlijke ‘tofheid’ was precies de reden voor haar steeds maar groeiende impopulariteit.

4423. Leterme: deze overal flaterende minister verlaat het zinkende schip, onterecht trots op zichzelf, zonder scrupules en met een gevulde geldmand. Zolang de hooggeplaatsen zonder kruisverhoor en zonder scherpe beoordeling van de burgers internationaal kunnen jobshoppen (voor functies die uiteindelijk geheel of gedeeltelijk door hen worden betaald) zijn we nog ver verwijderd van enige rechtvaardigheid. Onder meer ideale politiek-sociale omstandigheden zouden de meesten van hen hun dagen niet in een of andere bestuurs- of voorzitterszetel maar in de donkerste uithoek van de bajes doorbrengen.

4424. een modelvoorbeeld van neoliberale graaizucht: het bovenste deel van de bevolking weet zich gaandeweg steeds meer meester te maken van het geld, de bezittingen, rechten en mogelijkheden van het onderste deel. Deze neoliberale operaties, die niet alleen op het terrein van de economie plaatsvinden, leiden tot eens scherpe tweedeling in de maatschappij. Zopas kwam mij een mooi voorbeeld daarvan ter ore. Nadat er schoolgemeenschappen zijn opgericht wint het gebruik aan kracht dat de scholen een flinke som lidmaatschapsgeld betalen aan de gemeenschap, die daarmee een weelderig secretariaat en hoogbezoldigde bonusdienaren financiert, en dat alles met rijkstoelagen die oorspronkelijk voor leerlingen waren bedoeld.

4425. de laatste neologismen: de OESO, de rijkelandenclub voor cijfervreters en corruptiebestrijders (zelfs Rusland wil er nu bij en Leterme!); een kruisweg zonder kloten (een karakterisering van Verhulsts De intrede van Christus in Brussel); Bismarck noemde de Coburgs in de negentiende eeuw ‘de beste stoeterij van Europa’; de boomerang kids (afgestudeerde jongeren die werkloos weer thuis gaan wonen) en de permalancers (permanente freelancers).

4426. niks nieuws onder de zon: Augustinus in zijn Confessiones: “Leerlingen stormen met een half verwilderde blik schaamteloos andere klassen in, en bederven daar het goede pedagogische klimaat dat de leraar er misschien had weten te scheppen.”

4427. de Belgische bisschoppen: met de schijnheiligste glimlachjes op hun pontificale gezichten en met een beroep op de meest jezuïtische drogredenen obstrueren zij op dit moment de juridische afwikkeling van de seksuele dossiers. Maar ook al in de negentiende eeuw waren zij voor geen gat te vangen. Toen Queen Victoria hoorde dat de Belgische kardinaal Sterckx probeerde haar koning-neef Leopold I op zijn sterfbed te bekeren (hij was nog altijd protestant) riep ze uit: “That actrocious catholic clergy! Nasty bastards!”.

4428. crisis voor iedereen: "De aandeelhouders zijn de grote winnaars van de crisis", kopte 'Het Laatste Nieuws' maandag. De Nationale Bank maakte zopas bekend dat de bedrijfswinsten tussen 2000 en 2009 van 47 miljard naar liefst 82 miljard euro stegen. Dat is 35 miljard méér winst, of een stijging met 75 procent.

4429. het slechts relatieve belang van de waarheid: al zijn sommige beweringen of bepaalde inzichten in standen van zaken op dit moment onbetwijfelbaar waar (bijvoorbeeld in wetenschappelijk opzicht), dan wil dat nog niet zeggen dat die waarheden niet kunnen worden misbruikt. Daarom is het zaak dat de wetenschapper een dubbele reflectie uitvoert: één over de waarheidsstatus van een bewering en een tweede over de geschiktste (of de minst schadelijke) strategie om die waarheid in de maatschappij te doen debuteren.

4430. misverstanden: zoals dat in menselijke aangelegenheden meestal het geval is doet een misverstand zich niet voor als het gevolg van slechte wil of als het resultaat van een intellectuele of emotionele vergissing. Eén van de betrokkenen neemt een misverstand doorgaans niet waar omdat hij leeft in een kosmos met heel andere wetten, in een leefwereld met een heel andere structuur, in een persoonlijke geschiedenis van een heel verschillende signatuur. Alsof een Mars- en een Maanmannetje met elkaar praten.

4431. de theoretische rede: als de theoretische rede niet kan beslissen over de oplossing van een probleem dat doen we dat met de praktische rede. De limietberekening is theoretisch niet helemaal correct, maar uiterst bruikbaar en voor gewone doelen zeer efficiënt. Ook het gebied van de wetenschappelijke methode blijkt aldus onze beperktheid en tegelijk de praktische manieren waarop die kan worden gecompenseerd. De minachting voor de praktische rede (vooral van diegenen die nog altijd eeuwige en onveranderlijke waarheden nastreven en daarom hun neus ophalen voor de humane wetenschappen) is dan ook zeer ongepast.

4432. kentheoretisch materialisme: als de theoretische rede vlees wordt in de gedaante van de praktische of begrijpt dat ze zichzelf voor een stuk slechts in die gedaante kan realiseren, dan is dat één aspect van haar materialistische wedergeboorte.

4433. de familiegelijkenis tussen de mensen: van welk ras zij ook zijn, welke opvoeding zij ook hebben genoten, hoe verschillend hun lokale werelden er ook uitzien, alle mensen zijn klein, beperkt, relatief machteloos en kwetsbaar. Hun droom van almacht vindt zijn voeding in hun daaraan voorafgaande onmacht. In dat alles wortelt hun meest wezenlijke verwantschap.

4434. de naakste zin: als alle schijn, als onze onuitroeibare behoefte aan status voor een ogenblik uit het sociale spel zijn geschrapt kunnen we misschien oprecht zeggen dat we van iemand houden. Toch is die mededeling nog naakter en meer to the point als we daarmee aangeven dat we vanuit onze zwakte iemand nodig hebben.

4435. oud worden: het groeiende wantrouwen in alle dure zinnen (en dat zijn er veel en ze doen zich voor op alle levensterreinen) en de steeds maar in omvang en hevigheid toenemende schrapoefening als een gevolg daarvan.

4436. een teken van de komende tijden: uitgeverij Roularta zocht en vond de nieuwe hoofdredacteur voor haar vlaggenschip Knack in eigen huis. Johan van Overtveldt, tot nu hoofdredacteur van het zakenblad Trends, maakt de overstap naar de Knack-redactie. Hij volgt daar Karl van den Broeck op, die midden juli bij Roularta (gedwongen) vertrok. Voorwaar, er komen nog blauwere neoliberale tijden, waarin de normaliteit nog sterker dan nu zal worden gedefinieerd in zakelijke, bedrijfstechnische en (dus) zeer egocentrische (of in maatschappelijk weinig solidaire) termen.

4437. de geluksmythe (1): psychiater Dirk De Wachter: “Dat een miljoen mensen antidepressiva inneemt is indrukwekkend. Zelfs al nemen ze die niet helemaal trouw, ze vroegen er wel naar of kregen ze van een arts. Dat betekent dat een tiende van onze bevolking vindt dat het leven niet goed meer is. We mogen de cijfers dus zeker niet relativeren. Al is er meestal niks mis met de hoofden van de mensen, er is iets mis met onze wereld.”

4438. de geluksmythe (2): dezelfde psychiater: “Onze maatschappij propageert een geluksillusie. Je wordt gelukkig als je knap en succesvol bent. Iedereen wil een fantastische relatie, met meer meervoudige orgasmes – ook letterlijk. Er is een stuitend gebrek aan gewoonheid. De gewoonheid van het bestaan wordt daardoor steeds meer en meer ondraaglijk”.

4439. de geluksmythe (3): idem: “Mensen zoeken gemakkelijkheidsoplossingen, zodat ze niet verder hoeven na te denken. Daarom hebben we in de psychiatrie meer nood aan filosofie en minder aan medicijnen. We moeten niet alleen kijken naar de ziekte, de symptomen en het brein van de patiënten die voor ons zitten, maar ook naar de maatschappij”.

4440. nieuwe deugden: verstandige mensen waarderen en prijzen de juiste personen en in hen de meest aanbevelenswaardige deugden. Wat voor een type mens verheft zich niet boven de gewoonheid van het bestaan, is niet het slachtoffer van de geluksillusie? Onder welke voorwaarden blijkt dit soort ascese geen neurotisch manoever, geen listige schijnbeweging om de eigen onkunde en het gebrek aan (het toch zo vurig verlangde) succes te maskeren? De formulering van een nieuwe ethiek (en van een daarmee samenhangende antropologie) zal nog heel wat tijd vergen, al is ze broodnodig.

Het precieze gebruik (4401 - 4420)

2011-09-21T13:22:00.000-07:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4401 - 4420)

4401. wie we zijn (1): wij scheppen de media en vervolgens scheppen de media ons.

4402. wie we zijn (2): weinig is meer onterecht dan de trots van mensen over hun eigenheid. Ze hebben die niet en als ze die hebben dan is dat maar gedeeltelijk het geval en ze zijn daarvoor nog veel minder zelf verantwoordelijk.

4403. DSK: achter the battle of the sexes gaat een ouderwetse klassenstrijd schuil.

4404. iets geheel nieuws: Henk Hofland in De Groene Amsterdammer: “We zijn ons er niet van bewust, maar sinds het einde van de Koude Oorlog is de politieke en sociale structuur van het Westen geleidelijk in staat van ontbinding geraakt. De tekenen daarvan waren in Amerika al zichtbaar in het laatste decennium van de vorige eeuw, toen ultrarechts probeerde wraak te nemen op Bill Clinton, eerst toen Newt Gingrich 'de regering sloot', en daarna door de uitbuiting van de affaire-Lewinsky. Onder George W. Bush is het begrotingsoverschot in een gigantisch tekort veranderd. Obama is niet in staat gebleken de schade te herstellen. De machtigste natie ter wereld is nu in een staat van permanente crisis, terwijl een groot deel van het electoraat gelooft dat de kwakzalvers van de Tea Party het bij het goede eind hebben. In Europa zien we verwante verschijnselen: een politieke cultuur die zich geleidelijk heeft laten verdringen door het multisoortig entertainment en als het mis gaat neigt een toenemende meerderheid tot de vlucht naar rechts. En er is geen hechte maatschappelijke structuur om op terug te vallen, want die is binnen een generatie afgebroken”.

4405. de laatste neologismen: een secretaresse met een hoog pokkenwijfgehalte; banken als financiële desperado’s; een staycation (een reis in je eigen kamer, in je verbeelding); Patrick Janssens staat bekend als een harde tante met een krachtig parler vrai; als je een socialist vakkundig weet voor te stellen als een afgunstwezen verliest zijn boodschap in de ogen van de mensen zijn scherpte.

4406. onze banken: terwijl er in de VS fel wordt gestreden over de invoering van de duizenden pagina's tellende Dodd-Frank-wet, er in het VK serieus wordt overwogen om grote banken op te splitsen, en er in Zwitserland doodleuk wordt gesteld dat banken minstens vijftien procent bufferkapitaal moeten hebben, heerst in Nederland en in België verwatenheid: de banken aldaar zijn financiële lammeren en hebben aan de crisis part noch deel gehad.

4407. onze koning: ocharme, de koning moest op 14 september plotseling uit vakantie terugkeren! De vorige avond had hij nog de formateur in wanhoop op zijn paleis ontvangen. Niemand vraagt zich af waarom de kroondrager in die omstandigheden überhaupt naar zijn vakantieoord vertrokken was.

4408. de metafysica: geen enkele bovenzinnelijke metafysica kan het uithouden tegen rijkdom, toenemende weelde en de mogelijkheid dat alle in- en uitgangen van het lichaam met aangename gewaarwordingen zijn bezet. Wie dus bewaar maakt tegen de godsdienst (bijvoorbeeld de islam) moet luidop applaudisseren voor alle maatregelen die het poesachtige spinnen van tevreden lijven en verzadigde zielen trachten te bevorderen. Want het is niet de waarheid (en evenmin de wetenschap als dusdanig) die bevrijdt, het zijn de praktische gevolgen daarvan die hoorbaar worden in het genoeglijk grommen van die lichaamsdelen waarmee wij allen aan de varkens verwant zijn. Van de waarheid an sich hebben de mensen, precies zoals de dieren, geen benul en zeker geen interesse.

4409. files: Hugo Camps: “Altijd hoor je dat files de economie een godsvermogen kosten. Ach, alweer cijfers. De economie moet niet zo parmantig zijn- zij staat nooit in de file. Treuriger dan het wachten is het ontbreken van enig landschap langs de snelweg. Nergens een vijvertje, parkje of een kunstwerk. Alleen maar zwerfvuil. De middenberm is nog de grootste gruwel: vangrails die in geen jaren een natte dweil hebben gezien. Langgerekte roetfilters. De economie houdt niet eens de schone schijn op.”

4410. oude foto’s: vroeger waren de mensen blijkbaar altijd op vakantie, steeds scheen de zon. Want verdriet wordt nu eenmaal niet gefotografeerd en regen evenmin. Meer dan ooit hebben we zeggenschap over de manier waarop we ons later herinneren. Dit is een mooi voorbeeld van de bijna artistieke leugenachtigheid waarmee wij ons verleden zo bijschminken dat het een vorm aanneemt die ons welgevallig blijft.

4411. trieste krantenlezers: wie ‘s ochtends een krant leest heeft een halve dag nodig om daarvan te bekomen. Het is vooral zaak de financiële bladzijden daarbij links te laten liggen, want zoals La Rochefoucauld al zei: “ … van de zon en de dood moet men de blik wel afwenden”. Artikels over de boekhouding van de Europese staten zou de Franse aforismenschrijver zeer zeker rekenen bij die zonachtige fenomenen, of bij die van de dood.

4412. socialistisch: Chavez gaat overijverig ‘socialistische auto’s’ bouwen; Bruno Tobback begint met zijn gekende nonchalance het metselwerk aan een vernieuwde socialistische partij. Is er ergens iemand die in alle ernst bezorgd is om de precieze contouren van een links geweten?

4413. de schadelijkste leugen van het jaar: dat snoeien in de overheidsuitgaven banen schept en uiteindelijk goed is voor de economie in zijn geheel.

4414. de wijsheid van de markten (of de onzichtbare hand): wie in dit sprookje van Bernard Mandeville en later van Adam Smith (en hun duizenden, onkritische napraters) blijft geloven leze The devils are here. Unmasking the men who bankrupted the world, een nieuwe bestseller van Joe Nocera, en Bethany McLean, twee Amerikaanse topjournalisten. Markten verdienen respect, maar niet meer dan het weer. Van mooi weer profiteer je, maar tegen de wind schuil je onder de stevige paraplu van een betrouwbare overheid.

4415. de gevaarlijke economie: de economie vernietigt bij gelegenheid niet alleen zichzelf, maar ook de politiek. Als de dingen goed gaan is dat de verdienste van de economie. Als het slecht gaat is het de schuld van de politiek. Dit raakt de kern van onze democratie. In crisistijden worden de mensen ongeduldig van de imperfecties van het democratische systeem. Zoals zij ook geen belasting willen betalen om de sociale zekerheid overeind te houden, zo weigeren ze de staat macht over de economie te geven zodat die niet kan of mag optreden in tijden van nood.

4416. de Duitse hervorming (1): zoals Luther destijds de religie hervormde zo renoveerde Peter Hartz zeer recent het Duitse arbeidsmodel, wat een recept bleek voor een pijlsnelle verarming van de onderste helft van de bevolking en van een nooit geziene tweedeling in de maatschappij. De OESO zegt hierover: “Sinds 2000 zijn de inkomensongelijkheid en de armoede in Duitsland sneller gestegen dan die in de andere OESO-landen. De indicatoren daarvoor zijn op vijf jaar tijd, tussen 2000 en 2005, sneller gestegen dan tijdens de vijftien voorgaande jaren, tussen 1985 en 2000."

4417. de Duitse hervorming (2): wie is die Peter Hartz? De man werd in 2007 veroordeeld tot twee jaar voorwaardelijke celstraf en een boete van 576.000 euro voor zijn rol in het organiseren van exotische luxereizen, prostituees inbegrepen, om beleidsmakers warm te maken voor zijn drastische hervormingen bij Volkswagen. Maar dat is niet zijn belangrijkste prestatie. Aan de vooravond van de verkiezingen van 2002 vroeg Gerhard Schröder (een socialist!), een persoonlijke vriend, hem een commissie te leiden die de arbeidsmarkt moest hervormen. Hartz werkte met zijn commissie alles uit: gemakkelijker ontslag, vermindering van de bijdragen voor de sociale zekerheid, de werkloosheidsuitkeringen in de tijd beperken, werklozen verplichten om het even welke job om het even waar in Duitsland te accepteren, tijdelijke contracten en lage lonen stimuleren ...

4418. de Duitse hervorming (3): wat houdt die fameuze hervorming van het Duitse arbeidsmodel in? Het antwoord op die vraag is belangrijk omdat ook de Belgische werkgevers op dit moment pogingen ondernemen om een dergelijke revolutie ook in ons land in te voeren. De meest verregaande wet in dat gamma maatregelen kreeg de naam 'Hartz IV'. Na één jaar zonder werk vervalt je werkloosheidsuitkering. Voor 55-plussers is dat anderhalf jaar. Daarna val je terug op een bijstand . Die bijstand bedraagt vandaag 364 euro per maand voor een alleenstaande of gezinshoofd, met een bijpassing tussen 215 en 287 euro voor kinderen, naargelang de leeftijd. Als je geen eigen huis hebt, krijg je ook nog een vastgesteld bedrag voor de huur en de verwarmingskosten. Tenminste als je ouder bent dan 25. Want tot je 25 ben je verplicht bij je ouders te wonen. Hotel mama. Die 364 euro moeten volstaan om alle kosten van voeding, kleding, gezondheid, transport, huisraad, communicatie en - godbetert - ontspanning, te dekken. Voor je een beroep kunt doen op die uitkering moet je eerst je spaargeld opmaken want met spaargeld geen bijstand. Je mag ook geen partner met een inkomen hebben, of een ander gezinslid met een inkomen. Dat wordt allemaal verrekend. Naast die 'hongeruitkering' is er een verplichting. Elke dag van de week, behalve zondag, moet je klaar staan en beschikbaar zijn, van 8 uur 's morgens tot 8 uur 's avonds. Je mag dan het district van je arbeidsbureau niet verlaten. Je moet bereid zijn gelijk welke baan gelijk waar in Duitsland te aanvaarden. Om je werkwilligheid te bewijzen moet je honderden kilometers ver gaan solliciteren, ongeacht je opleiding. Ook wanneer die nieuwe job geen levensminimum biedt. Want dat wordt je bijgepast tot het Arbeitslosengeld II. Het is een uitgekiend systeem van moderne dwangarbeid.

4419. armoede: de Frans utopist Charles Fourier: “De ene zijn armoede is de overvloed van de andere”.

4420. een historisch weetje: in de loop van de jaren 1990 werkte Jean-Luc Dehaene aan zijn Globaal Plan, waardoor hij een gigantisch tekort in de staatskas wist weg te werken. Dit Plan voorzag ook in een vermogensbelasting (zoals de superrijken nu zelf in verschillende landen en met enige aandrang voorstellen). Maar die maatregel werd nooit uitgevoerd.

De interpretatiekunde van Charles Taylor

2011-09-18T13:53:00.001-07:00

De bijzondere hermeneutiek van Charles Taylor

1. Inleiding

Onder hermeneutiek versta ik het vaardige, min of meer succesrijke verklaren van allerlei menselijke uitingen vanuit innerlijke en uiterlijke contexten. Iedereen die interpreteert gaat uit van een meer of minder bewuste persoonsopvatting, een visie op de mens die als een norm optreedt voor het interpretatieve oordeel.
In het werk van Charles Taylor vindt de lezer niet alleen een bijzondere opvatting over wat de mens is en hoe hij functioneert maar ook een daarmee samenhangende opvatting over wat interpretatie precies is en hoe ze werkt. Het is mijn bedoeling zowel Taylors mensbeeld als zijn bijzondere opvatting over interpretatie vandaag nader toe te lichten.

Taylor is een hedendaags filosoof die nadenkt in het spoor van bijvoorbeeld de tweede Wittgenstein, Merleau-Ponty, Heidegger en Ricoeur. Zoals al deze voordenkers zet hij zich af tegen het mensbeeld van Descartes. Die Franse denker ziet het menselijke bewustzijn als een aparte entiteit, die weinig wordt beïnvloed door het lichaam, de taal, de maatschappij, de cultuur of de geschiedenis. Een juiste denkmethode en het bestaan van God garanderen dat dit losgemaakte, gedetacheerde bewustzijn absolute zekerheden produceert, dit wil zeggen dat zijn intellectuele inhouden precies overeenkomen met de stand van zaken in de werkelijkheid. Zonder veel contact met de omringende cultuur is dit bewustzijn in staat algemeen geldende waarheden te denken. Dit bewustzijn is dus zeer spiritueel van aard, het heeft geen contact met enige aardsheid of lichamelijkheid. Het heeft geen uiterlijke bepaaldheden nodig om te kunnen functioneren. Taylor van zijn kant zal laten zien hoe ons bewustzijn wortelt in concrete, lijfelijke omstandigheden: het lichaam, de taal, de cultuur met haar voorgegeven raamwerken van betekenis, de maatschappij en de geschiedenis. Als dat waar is dat komt hermeneutiek onder meer neer op het vinden van allerlei verbanden tussen de menselijke geest en de omstandigheden waardoor die bepaald wordt.

Taylor is een Canadese filosoof. Hij beweegt zich op allerlei domeinen van de filosofie, onder meer de ethiek, de antropologie, de cultuurfilosofie en niet in het minst de politieke filosofie. Hij was ooit echt betrokken bij de verkiezingen in Canada, waarin hij een nogal links standpunt verdedigde en de opvatting dat Engels- en Franstaligen in Canada elkaar in hun eigenheid dienden te tolereren en te respecteren. Het is Taylors antropologie, zijn bijzondere opvatting over de mens die al deze domeinen tot een eenheid samenbindt.

De moderne filosofie is ingedeeld in twee kampen. Enerzijds heb je het continentale kamp waarin de filosofie bijna hetzelfde is literatuur en slechts zelden als een echte wetenschap wordt opgevat. Dit impliceert een grote zweverigheid en een onaangename vaagheid. Anderzijds heb je het Angelsaksische kamp waarin de filosofie wordt gezien als een soort wetenschap met eigen problemen en eigen erg zakelijke methodes om die problemen op te lossen. Deze wijsgeren bedienen zich van de wiskundige logica en proberen kleine deelproblemen op te lossen in de hoop later de grote problemen aan te kunnen pakken. Zij staan zeer wantrouwig tegen de wilde woordacrobatieën van de Europese wijsgeren en streven ernaar valse filosofische vraagstellingen uit de weg te ruimen. Zij bedienen zich van een heldere taal en van even heldere redeneervormen. Op die manier hopen zij, zoals in de wetenschap, na verloop van de tijd echte vooruitgang te realiseren. Taylor is een kenner van beide tradities. Hij verenigt de weidse visie en de diepgang van de continentale traditie met de heldere betoogtrant van de Angelsaksische. Hij laat zich bijvoorbeeld inspireren door Hegel, Merleau-Ponty, Heidegger en de tweede Wittgenstein. Hij zet zich af tegen Nietzsche, de moderne nihilisten en de postmodernen die het bestaan van de vrije mens als een illusie voorstellen.

Op al deze terreinen van de filosofie gaat Taylor uit van een mensbeeld dat je het best in de volgende slogan kunt samenvatten: de mens is een wezen dat leeft van betekenis. Onze kritische reactie op cultureel voorbepaalde betekenissen geeft aan wat de mens ten diepste is. Die slogan suggereert daarenboven hoe een geslaagde hermeneutische interpretatie van menselijke verschijnselen dient te verlopen. De mens moet begrepen worden vanuit zijn lichaam en vanuit zijn betrokkenheid op de culturele betekenissen die hij in zijn omgeving vindt.

2. Taylors mensbeeld

Ruwweg vat Taylor de mens op als een wezen dat min of meer kritisch reageert op voorgegeven betekenissen. Daarbij moet gezegd dat de mens een lichamelijk wezen is: hij is gesitueerd in tijd en plaats, leeft, denkt en voelt vanuit een bepaald perspectief. Daarbij vertrekt hij altijd vanuit de omgrenzing van het lichaam, vanuit zijn beperkte waarnemingsvermogens, vanuit een reeks specifieke behoeftes, intuïties en gevoelens en vanuit de individuele en collectieve ervaringen in zijn alledaagse handelen. In dit proces wordt hij verder bepaald door de taal, die hij met zijn medemensen deelt, door de geschiedenis en door de in de maatschappij voorgegeven betekenissen en waardesystemen waarbinnen de mens tot zichzelf dient te komen. Taylor spreekt hier van frameworks: voorgegeven raamwerken van zin en betekenis. De mens is dus een gesitueerd, door allerlei omstandigheden bepaald wezen dat desondanks door interpretatie en reflectie aan die bepaaldheden kan ontsnappen. Ik zal laten zien dat Taylor die kritisch-rationele mogelijkheden van de mens overschat en daardoor, tegen zijn eigen bedoelingen in, een bijna cartesiaans standpunt inneemt.

De mens vindt en schept betekenissen op verscheidene domeinen. Hij doet dat eerst op het gebied van de waarneming. De wereld verschijnt als een wereld gevuld met onderling afgescheiden dingen. Die opdeling van de wereld in aparte objecten heeft te maken met onze behoeftes. We dienen te eten en daarom nemen we voedingsmiddelen waar, duidelijk afgescheiden van dingen die niets met eten te maken hebben. Onze waarneming wordt daardoor tot een zinvolle activiteit, een soort handeling met betekenis. Ook ons handelen wordt immers bepaald door onze behoeftes en onze verlangens.

Een bijzondere vorm van handelen is het morele handelen, de ethiek. Een van de meest aantrekkelijke aspecten van Taylors filosofie is dat die een verklaring en een rechtvaardiging geeft van ons morele handelen en dat vanuit het mensbeeld dat ook het fundament is van alle andere domeinen waarop Taylors wijsbegeerte zich beweegt. Onze behoeftes en verlangens vertonen een onderlinge rangorde, een soort kwalitatieve hiërarchie, waardoor we sommige vulgair noemen, andere eerder neutraal en weer andere uiterst belangrijk of verheven. Deze uiterst belangrijke voorkeuren kunnen we morele maatstaven noemen. Die hoogste preferenties treden op als morele normen en geven zin en betekenis aan de lager gerangschikte voorkeuren. Taylor gebruikt hier de term ‘moreel’ in een zeer ruime betekenis: het gaat om de reacties op dingen, personen en toestanden die voor de mens van zeer groot belang zijn en die aan de top staan van een hiërarchische structuur die al onze voorkeuren ordent van laag naar hoog. De mens vat zijn leven op als een geheel en hij wil dat zijn leven betekenisrijk is. Als hij opmerkt dat bepaalde bestaanswijzen leeg en oppervlakkig zijn en tegelijk weet dat er meer nastrevingswaardige alternatieven zijn, zal hij kritiek leveren op bepaalde levensvormen.

Ook op het politieke en sociale niveau komt betekenis tot stand. Bijna alle mensen willen participeren in een groter geheel, deel uitmaken van iets dat hen te boven gaat. Zij zijn er trots op lid te zijn van een kerk, een natie of een professionele groep. Dit soort van maatschappelijk leven heeft volgens Taylor een intrinsieke waarde die onafhankelijk is van het nut dat de gemeenschap voor de individuen op vele terreinen weet te realiseren.

Als de mens ten slotte voorbijgaat aan het aardse goede leven en zijn aandacht richt op het lijden en de dood kan hij een religieuze betekenis vinden in een wereld die het aarde leven overstijgt.

Samenvattend herhaal ik: de mens is een wezen dat opbloeit in de kritisch-rationele omgang met vooraf gegeven betekenissen, een wezen dat door zijn lichaam, zijn handelen, de geschiedenis, de taal en de maatschappij bepaald is en dat door een kritische reflectie op deze voorgekauwde waardehorizon volledig tot zichzelf zal komen. De meest fundamentele bewering van Taylor is de volgende: slechts in de deels spontane, deels weloverwogen omgang met betekenissen kan de mens zich ten volle realiseren.

3. Het negatieve deel van Taylors project

Vanuit dit mensbeeld ontwikkelt Taylor in zijn filosofie een negatieve en twee positieve denkbewegingen. Ik zal het eerst hebben over de Taylors negatieve denkstrategie. Die negatieve strategie is niets anders dan een grondige afbraak van wat Taylor het naturalisme noemt. Daarbij gaat het om een eenzijdige natuurwetenschappelijke (d.w.z.causale of mechanistische) benadering van menselijke fenomenen waardoor onze omgang met betekenissen uit het zicht verdwijnt. Sinds de wetenschappelijke revolutie in de 17de eeuw verscheen een betekenisvolle omgang met de natuur steeds meer als een illusie. Die betekenissen werden gezien als een projectie van menselijke inzichten en voorkeuren op een op zichzelf onverschillige realiteit. Causale verklaringen vervingen de teleologische. Daarmee verdween de doeloorzaken (of finale oorzaken) uit het verklaringsmodel van de natuurwetenschap en spoedig ook uit het model van de humane wetenschappen.

Sinds Descartes ontstond het zogenaamde mentalisme dat nu nog voortleeft in bijvoorbeeld de cognitieve wetenschappen en in heel wat daarmee verwante harde, zogenaamd puur wetenschappelijke benaderingen van de menselijke geest. Het mentalisme vat de menselijke geest op als een onafhankelijke, van de concrete wereld losgemaakte entiteit die met de uiterlijke objecten door representaties (of mediaties) is verbonden. Die mentale toestanden hebben een zekere relatie met de werkelijkheid maar hangen er niet echt vanaf. De klassieke epistemologie, die volgens Taylor met Descartes begint, bestaat dan in de studie van de bemiddelende rol van die representaties. Descartes vertegenwoordigt het rationalisme. Ook binnen het empirisme overheerst het mentalistische beeld van de geest. Zintuiglijke indrukken ontwikkelen zich daar via interne wetten tot ideeën zonder veel verband met de uiterlijke werkelijkheid. Telkens verschijnt de geest als een methodisch geprogrammeerde verwerkingsmachine van oorspronkelijke elementen die grotendeels op eigen kracht werkzaam is. Telkens gaat men voorbij aan de onvermijdelijke lichamelijkheid van onze subjectiviteit die Taylor in het licht wil stellen.

Zowel het rationalisme als het empirisme schrijven een kenleer voor die tot zekerheid zal leiden. Het overwicht van een dergelijke kenleer leidt volgens Taylor tot een reïficatie van de geest. Omdat men kennis opvat als de omvorming van afzonderlijke, op zichzelf neutrale componenten tot een geïntegreerd geheel wordt de geest herleid tot een zelfstandige verwerkingsmachine die wordt losgemaakt van zijn lichamelijkheid en van zijn verbondenheid met de taal, de maatschappij en de geschiedenis verdwijnen dan uit het zicht.

4. De twee positieve kanten van Taylors project

Taylor valt het naturalisme aan (de opvatting dat de mens een natuurobject is en als dusdanig moet worden bestudeerd) en hij verwerpt het mentalisme (de opvatting dat de menselijke geest bestaat uit representaties die overeenkomen dienen te komen met de werkelijkheid). Dit is het negatieve deel van zijn filosofisch project.
Het constructieve deel van Taylors project heeft twee aspecten die elkaar aanvullen. In de eerste plaats wil deze auteur de een mensbeeld uitwerken dat een universele geldigheid heeft. Taylor wil iets essentieels in het licht stellen: hoe het menselijke bestaan geconstitueerd wordt door verschillende lagen van betekenis. Daarom maakt Taylor in het spoor van Kant gebruik van het transcendentale argument waardoor hij erin slaagt tot noodzakelijk ware beweringen over onze ervaring te komen. Via deze redeneervorm zal Taylor laten zien dat de lichamelijkheid van het subject een noodzakelijke voorwaarde is voor de wijze waarop wij met de wereld omgaan. Op dezelfde manier zal hij tonen dat onze identiteit tot stand komt door een oriëntatie op allerlei in de cultuur voorgegeven raamwerken van zin (frameworks) en dat ons individuele taalvermogen ondenkbaar is zonder zijn verworteling in een publiek taalsysteem.

Vervolgens onderstreept Taylor in het meer constructieve aspect van zijn project de historiciteit van alle voor ons belangrijke betekenissen. Daardoor krijgt Taylor vooreerst een zo helder mogelijk inzicht te krijgen in de genese van het naturalisme. Dit fenomeen verschijnt dan als slechts een historisch contingente mogelijkheid voor onze zelfinterpretatie waardoor het al voor een deel zijn dwingend karakter verliest.

Vervolgens wil Taylor door zijn historische interesse ‘herstelwerkzaamheden’ uitvoeren. Het naturalisme verdrijft de betekenissen uit onze omgang met de natuur. Daardoor verliezen de aanhangers daarvan het besef van allerlei morele krachten die in de moderniteit werkzaam zijn. Maar zelfs in onze onttoverde wereld leven nog allerlei morele opties onderhuids voort al zet het strikt wetenschappelijke denken die officieel tussen haakjes. Taylor wil proberen allerlei verdrongen en onzichtbaar geworden waarden weer naar boven te spitten zodat wij op een hoger niveau weer kunnen beschikken over een voorraad morele energie die wij in onze complexe maatschappij meer dan ooit nodig hebben.

5. De lichamelijkheid van ons bewustzijn

Ik zal in het kort laten zien waarom Taylor van oordeel is dat ons bewustzijn wortelt in onze lichamelijkheid. Later zal ik even ingaan op de manieren waarop hij ons morele leven verklaart. In beide gevallen komt er een mensbeeld naar voren dat het fundament vormt van zijn bijzondere opvattingen over de hermeneutiek.
Vooreerst dan de lichamelijkheid van het bewustzijn. In de continentale filosofie na Descartes is er duidelijke lijn: het bewustzijn wordt steeds minder als louter geestelijk en dus als een afgescheiden entiteit gezien en steeds meer als gesitueerd, dit wil zeggen als verbonden met allerlei uitwendigheden en daardoor bepaald. Het eindpunt van deze ontwikkelingslijn is het postmodernisme waarin het subject gewoon verdwijnt onder druk van allerlei uitwendige en inwendige bepaaldheden. In zijn beroemd werk The Sources of the Self laat Taylor zien hoe sinds Plato, Augustinus, over de Middeleeuwen heen tot Descartes en Locke het bewustzijn steeds meer werd verinwendigd en vergeestelijkt. Dit afgescheidenen, louter geestelijke ‘ik’ was het ongrijpbare punt van waaruit de mens de wereld met absolute zekerheid kon kennen, technisch kon beheersen en ethisch tegemoet kon treden. We weten dat Descartes de uitwendige wereld louter als uitgebreidheid opvat en de geest als een daarvan losgemaakte, louter spirituele entiteit. De natuurlijke wereld is dus onverschillig, neutraal, zonder menselijke betekenissen. Een overwegend lichamelijke of zintuiglijke omgang met de wereld is vanuit het kennisideaal van Descartes een verwerpelijke illusie.

Taylor zet zich af tegen deze dualistische opvatting van de mens. Maar hij verzet zich ook tegen de moderne, zeer materialistische visies op onze menselijkheid. We weten dat bijvoorbeeld de radicale sociobiologie, het behaviorisme en de recente cognitieve wetenschappen het gebruik van alledaagse termen voor geestelijke, innerlijke activiteiten van de geest (‘herinnering’, ‘verlangen’, ‘emotie’) als volksgeloof beschouwen. Ze reduceren deze entiteiten tot instincten of tot dieperliggende lichamelijke fenomenen die vroeg of laat met precieze, echt wetenschappelijke woorden zullen worden benoemd en dan de alledaagse volkstermen voor ons geestelijke leven zullen vervangen. Iedereen kent de recente slogan: het zit allemaal in de hersens!

Taylor wijst erop dat die vervanging nog niet heeft plaatsgevonden. Men kan nog niet echt spreken over onze geestelijke activiteiten in de nieuwe, zogenaamd wetenschappelijke termen. Als we dat doen, veranderen we de aard van de mens. Immers, in die nieuwe termen ontbreekt van alles wat voor ons menszijn van groot belang is, vooral onze onvermijdelijke, constitutieve relatie met voorafgegeven raamwerken van zin. De mens mag niet worden opgevat als een stukje neutrale, onverschillige natuur. Hij is immers in de eerste plaats een betekenisdier, een wezen dat tot zichzelf komt door het scheppen en reageren op betekenis en dat zowel op individueel als collectief vlak. Op dit moment spreekt Taylor van het BA-principle (best account principle). Dit principe is een variant van het transcendentale argument. Het is onbetwistbaar dat we op dit moment niet in alle opzichten en met behoud van alle nuances over onze geestelijke activiteiten kunnen spreken in bijvoorbeeld sociobiologische of computertermen. We moeten ons dus wel bedienen van de alledaagse taal daarvoor, een taal die velen smalend folk psychology noemen. Het is onbetwijfelbaar dat we zeker een begrip hebben van onze geestelijke activiteiten door die traditionele woorden. Op basis van het transcendentale argument (of het BA-principle) kunnen we dan volgens Taylor vooronderstellen dat aan die woorden een zekere realiteit beantwoordt, op zijn minst in fenomenologische zin. Onze alledaagse opvattingen over de geest en onze alledaagse woorden voor zijn kenmerken en activiteiten zijn voorlopig de beste. Voorlopig is het ons onmogelijk uit de alledaagse ervaring te treden en de woordenschat daarvoor te vervangen door een meer wetenschappelijke.

Onze lichamelijke handelingen scheppen betekenis. Voor we kunnen denken kunnen we al een trap oplopen. In die vaardigheid zit een heleboel impliciete kennis. Taylor noemt een dergelijke impliciete, voorbewuste, in het lichaam verankerde en door het lichaam veroorzaakte kennis ‘tacit knowledge’ soms ook ‘know how’. Dit soort kennis vormt de stilzwijgende ‘background’, een nauwelijks bewuste ‘horizon’ voor alle latere bewust-rationele kennis. De laatste is een secundaire explicitering van de eerste. Door het transcendentale argument kunnen we eens te meer vooronderstellen dat onze steeds maar groeiende vertrouwdheid met de wereld aanvankelijk terug te voeren is op onze lichamelijke openheid naar de wereld en dat zowel in onze waarneming als in ons handelen. Daardoor is een scherp, cartesiaans onderscheid tussen geest en wereld onmogelijk.

Van in den beginne is er een sterke wederzijdsheid, een innige band tussen wereld en ik, juist via de bemiddeling van onze lichamelijke activiteiten en van onze waarneming. Onze waarneming deelt de wereld in in bijvoorbeeld een voorgrond en een achtergrond. Een koffiepot heeft vanuit een bepaald perspectief een voorkant. Vanuit een ander perspectief is die voorkant plotseling de achterkant. Mijn lichamelijke positie doet dus de wereld verschijnen en bepaalt mijn waarneming daarvan. Of anders gezegd: waarneming en handelen scheppen betekenis in de wereld. Al die betekenissen raken in de loop van de geschiedenis gesedimenteerd in allerlei tradities, slaan neer in begrippen, boekwerken, maatschappelijke structuren, morele systemen, filosofische stelsels en in het alledaagse gebabbel.

Door het lichaam oriënteren we ons in de uiterlijke wereld. Onze innerlijke wereld heeft volgens een Taylor eveneens een herkenbare geografie, ook daar zijn er geestelijke landkaarten die we kunnen gebruiken om onze weg te vinden. We leven tussen raamwerken van betekenis waarin bepaalde vormen van zin ons voorkomen als belangrijker en hoger dan andere. Het gaat om een innerlijk landschap van kwalitatieve contrasten die niet eenvoudig tot onze instincten of behoeften te herleiden zijn. Integendeel, die bijzondere voorkeuren komen voort uit de geestelijke geschiedenis van de mensheid. Ze hebben een eigen zelfstandigheid en een soort bijna lichamelijke uitwendigheid. Daarom kunnen ze ons van buiten uit bekoren. Ze oefenen een moreel appel op ons uit. Daarmee bedoelt Taylor dat we soms voorkeuren hebben, die door uitwendige, in de cultuur voorgegeven betekenissen worden bepaald en die niet alleen uit onze behoeftes kunnen worden verklaard. Heel ons leven is niets anders dan een queeste, een persoonlijke, voortdurend bijgestelde speurtocht naar een zo betekenisvol mogelijk leven. De vaardigheid om die morele geografie, die landkaart van betekenissen rondom en in ons te verstaan, te interpreteren en eventueel te corrigeren speelt daarbij een grote rol. Taylor spreekt daarbij van de articulatie van gegeven zin. Die articulatie is het werk van de praktische rede. Articulatie of het gebruik van de praktische rede zijn andere woorden voor een hermeneutische bezinning. Op die manier is de hermeneutiek een beslissend moment is ons morele leven. Die vaardigheid beslist over de kwaliteit van ons menszijn.

Hoe kunnen we nu via ons lichaam op die geestelijke betekenissen gericht raken? Hoe vinden we de weg op onze geestelijke landkaart terwijl we aanvankelijk over geen andere middelen beschikken dan onze waarneming en ons handelen, kortom alleen maar een lichamelijke omgang met de wereld?

De ‘tacit knowledge’, de ‘know how’, waarover we hoger spraken, verwekt in ons een reeks intuïties die ons handelen kunnen richten. Allerlei succesbelevingen in ons handelen versterken die intuïties en daarmee ons vertrouwen in onze kennis en in de kenbaarheid en manipuleerbaarheid van de wereld. We beseffen dan in toenemende mate dat we passen bij de wereld, dat wijzelf en de wereld op elkaar zijn afgestemd.
Die onbewuste kennis schrijft zich in in ons lichaam: in allerlei spontane neigingen, gewoontes, houdingen en onwillekeurige, prereflectieve praktijken. Er is hier sprake van een soort ‘voorverstaan’, zoals Heidegger het noemt, een voorverstaan dat plaatsvindt via het lichaam en niet zozeer via representaties of innerlijke mediaties zoals Descartes en zijn navolgers het voorstelden. Onze lichaamsstijl wordt op den duur een soort incarnatie van allerlei kwalitatieve onderscheidingen die in de cultuur rondom ons het sociale leven bepalen. Ons lichaam zit vol met morele imperatieven. Bourdieu spreekt hier van de habitus van het lichaam.

Het lichamelijke karakter van ons geest blijkt vervolgens uit de taal. Volgens Taylor is zij een vorm van activiteit. De taal wortelt immers in het aanvankelijke, pre-reflectieve en pre-talige handelen. Uit een veelheid van zintuiglijke indrukken fixeert zij er enkele en geeft die een naam. De taal schept de objecten en drukt uit hoe wij er mee omgaan. Taal is iets lijfelijks: naar vorm en betekenis krijgen de woorden slechts hun gestalte door contrasten met andere woorden en andere betekenissen. Taal voegt een extra, veel complexere, veel meer gediversifieerde en veel meer gelaagde dimensie toe aan de zingeving en de zinvinding dan degene die louter door de waarneming en het handelen tot stand komt. Zij is bovendien een sociaal fenomeen want zij is een gemeenschappelijke onderneming. Ook hier wordt duidelijk dat we van bij de aanvang sociale wezens zijn.

Taylor hangt een romantische taaltheorie aan die is geïnspireerd door Herder en Von Humboldt en die zich afzet tegen de cartesiaanse opvattingen over de taal, een opvatting die we later terugvinden bij de denkers van de Verlichting (Hobbes, Locke, Condillac) en bij een aantal hedendaagse filosofen (Quine, Davidson). Taylor noemt deze verkeerde opvattingen designatieve theorieën over de taal. De vroegste versie daarvan is al in het werk van Augustinus aanwezig. Een designatieve taal is dan een weloverwogen verzameling van woorden die volgens afspraak volkomen doorzichtig verwijzen naar bepaalde dingen of standen van zaken. Volgens de aanhangers van de designatieve taaltheorie beheksen allerlei magische, archaïsche aspecten van de taal onze omgang met de wereld. Daarom moet een echt wetenschappelijke taal volkomen transparant zijn. De taal wordt dan een neutraal, volkomen helder instrument om te kennen en de wereld technisch en moreel te beheersen. Dat soort taal hebben we volledig onder controle. Herder daarentegen vat ze op als een activiteit waarin door expressie en innovatie allerlei nieuwe mogelijkheden ontstaan.

Taal is eerst expressief: ze geeft uitdrukking aan betekenissen die we in onze lijfelijke omgang met de wereld vinden en scheppen. Ze is vervolgens constitutief of creatief: op een hoger niveau dan de alledaagse, lichamelijke omgang met de wereld schept ze nieuwe voor de mens uiterst belangrijke betekenissen. Ze schept het onderscheid tussen bijvoorbeeld schaamte, schuld en schroom. Ze schept en verfijnt een complex netwerk van waarden en spreidt dat uit over onze primaire verlangens, behoeftes en instincten. Alleen binnen het domein van een gemeenschappelijke taal kan de mens zichzelf en de anderen duidelijk maken welke dingen het waard zijn verlangd te worden of afgewezen en waarom. Het gaat dan om culturele, historisch gegroeide waardeverschillen die van een andere natuur zijn dan lichamelijke voorkeuren. Hier wordt al een beetje duidelijk hoe Taylor onze vrijheid opvat. Door talige interpretatie (die deels creatief van aard is) kunnen we altijd een nieuw betekeniselement toevoegen of aftrekken, kortom veranderingen en correcties aanbrengen in de zinpatronen die al in de cultuur aanwezig zijn. Hermeneutiek en vrijheid liggen in elkaars verlengde.

Onze identiteit is een antwoord op de vraag wie je bent, waar je vandaan komt. Omdat het subject vanaf zijn geboorte opgroeit in een web van gesprekspartners is het van in den beginne op de anderen betrokken. Onze identiteit ontstaat dan ook dialogisch. Daarom is zij nooit voor honderd procent transparant. Iedere identiteit deelt met de collectieve, historisch gegroeide en voortdurend veranderende taal een onvermijdelijk stuk ondoorzichtigheid, veelduidigheid en allerlei vormen van duisterheid.

Deze onontkoombare ingebedheid in de taal maakt het Verlichtingsideaal van volstrekte zelfbeschikking onmogelijk. Tegenover de term ‘zelfbeschikking’ stelt Taylor dan ook het begrip ‘authenticiteit’, waarmee hij die vorm van moderne vrijheid (of van individualisme) aanduidt die hij aanvaardbaar vindt. Het gaat daarbij om een (gematigde) vorm van autonomie, om een (beperkte) wijze van zelfbepaling die in voorgegeven contexten plaatsvindt.

Herder bracht de idee naar voren dat ieder van ons een oorspronkelijke en unieke manier van menszijn bezit. Het verschil met de anderen kreeg daarbij voor het eerst een morele betekenis. De mens is geroepen zijn leven op zijn manier te leven en niet als nabootsing van dat van iemand anders. Een moreel levensmodel bestaat niet buiten de mens. Hij kan het alleen binnen zichzelf vinden. Trouw zijn aan jezelf betekent dan trouw zijn aan je eigen originaliteit. Door die onder woorden te brengen definieer je jezelf.

6. Het morele leven van de mens

Ik heb beweerd dat Taylors hermeneutiek berust op zijn mensopvatting. Om die laatste te illustreren heb ik laten zien hoe Taylor de mens opvat als een lichamelijk, historisch, sociaal en talig wezen dat tot zichzelf komt via een kritische reactie op voorgegeven raamwerken van zin. In dit deel van mijn betoog wil ik dit meer precies illustreren door wat Taylor het morele leven noemt. Dit leven toont hoe de mens een handelend wezen is en vooral hoe dat handelen zijn zin ontleent aan de voorgegeven raamwerken van betekenis. Daarna zal ik ingaan op de vraag hoe Taylors hermeneutiek samenhangt met zijn mensbeeld en een oordeel uitspreken over de wijze waarop hij bij het interpreteren te werk gaat.

Een handeling is niet zomaar een fysische beweging. Een handeling heeft een doel en heeft daardoor een betekenis. De mens begrijpen is het doel van zijn handelingen begrijpen. De menswetenschappen kunnen dus niet zonder doeloorzaken. Vandaar dat een natuurwetenschappelijke benadering van het menselijke gedrag onmogelijk is.

Voor het gemak onderscheid ik in Taylors morele leven een eerste en een tweede niveau. Op het eerste morele niveau reageert de mens op sterke waarden (strong values). Volgens Taylor zijn onze verlangens van de eerste orde (bijvoorbeeld het nastreven van voedsel, veiligheid enz.) cultureel overdekt door die van de tweede orde. Een sterke evaluator blijft niet stilstaan bij alleen maar subjectieve of instinctieve voorkeuren maar laat zijn beslissingen en zijn gedrag mede bepalen door de betekenis die zij ontlenen aan het spel van de kwalitatieve distincties in de cultuur. Sterke waarden zijn dan objecten, personen of situaties die niet in de eerste plaats passen bij onze behoeftes maar die vooral een antwoord zijn op allerlei culturele directieven die in de raamwerken van zin zijn geïncarneerd. We rijden niet alleen met een auto om ons te verplaatsen. Als we een bepaald merk kiezen heeft dat ook te maken met normen voor status, met het oordeel van de buren, met een gevoel van rijkdom en luxe of met een waardering van allerlei technische snufjes. Die laatste elementen noemt Taylor sterke waarden. Hij gebruikt dus de termen ‘waarde’ en ‘moraal’ in zeer ruime zin. Het gaat om een reactie op verlangens van de tweede orde.

Een beschrijving van dit eerste morele niveau is niets anders dan een beschrijving van Taylors mensopvatting. Door het transcendentale argument komt Taylor tot de conclusie dat mensen zonder een actieve betrokkenheid op frameworks geen menswaardig leven kunnen leiden. Dit is het belangrijkste element van zijn antropologie. Daarbij kunnen we vanuit een fenomenologisch standpunt niets anders dan die sterke waarden op te vatten als onderdelen van een objectieve, morele orde (Taylor spreekt van een morele ontologie) die ons van buiten uit voorziet van levenswijzen en handelingsmodellen.

Indien mensen er niet in slagen een of andere verhouding te vinden met de hen omringende zinpatronen komen ze in een identiteitscrisis terecht zoals E. Erikson die beschreven heeft. Ze weten dan niet meer wie ze zijn, waar ze staan en wat ze belangrijk vinden. Ze slagen er niet meer in zich te oriënteren in de geestelijke ruimte.

Op dit eerste morele niveau reageert de mens op sterke waarden die rondom hem in objecten, toestanden en personen liggen ingebed. De sterke waarden en hun incarnatie in lijfelijke, concrete contexten kunnen niet van elkaar worden losgemaakt. Denken we aan de stijl van een goedgesneden herenpak. Of de betovering van een chique auto. De stijl zit in het pak, de betovering in de auto Vandaar dat de mens er toe gedwongen is op die sterke waarden te reageren. Omdat hij in die concrete contexten leeft wordt de mens onvermijdelijk geconfronteerd met de sterke waarden die de cultuur eraan heeft vastgehecht. Omdat een mens voortdurend is ondergedompeld is waardegeladen contexten is dit soort van primaire zinbeleving onvermijdelijk. Die gebeurt als het ware automatisch. Dit is de meest fundamentele bewering uit Taylors mensopvatting.

Onder de moraal van het tweede niveau verstaat Taylor onze reacties met betrekking tot het goede en het kwade. Het gaat dan om de moraal in strikte zin. Stiekem hoopt Taylor ook de moraal van het tweede niveau, een zelfde onvermijdelijk karakter mee te geven als de moraal op het eerste niveau: beide niveaus wortelen dan in een universele, overal geldende antropologie. Zoals ik zal laten zien zal Taylor daarin niet helemaal slagen.

Het morele leven op het tweede niveau is het morele leven in een meer strikte zin, een soort leven dat wij moraal of ethiek noemen. Het gaat dan om de omgang met waarden, die erg hoog op de hiërarchische ladder staan en die Taylor aanduidt met de term hypergoods, zeg maar ‘hogere morele goederen’. Ze doordringen de lagere morele waarden met hun glans. Die hogere morele waarden hebben een zeker objectief karakter. Ze zijn gegeven in de cultuur en verlokken de mens van buiten uit. Die hogere waarden bestaan slechts in de mate dat ze uitgedrukt worden in een of ander expressief medium (taal, riten, gezangen, symbolen enz.). Via dat expressieve medium worden ze geabstraheerd uit allerlei concrete personen, dingen en situaties. Het zijn dan historisch gegroeide, in taal gefixeerde verdichtingen uit een onoverzichtelijke veelheid van vooraf gegeven, met elkaar concurrerende sterke waarden. Omdat ze talig van aard zijn zijn ze meer abstract, meer losgemaakt uit concrete personen, dingen en situaties. Het is dan ook zeer de vraag of ze even dwingend, even onoverkomelijk of onvermijdbaar zijn als de sterke waarden die allemaal heel stevig geïncarneerd zijn in concrete contexten. In de Westerse cultuur gaat het dan om bijvoorbeeld erg nobele waarden zoals het verlangen het lijden te verminderen of het verlangen naar een algemene welwillendheid. Maar ook minder nobele waarden kunnen het gedrag van de mensen motiveren zoals de begeerte naar geld of de genadeloze wil tot macht. Die hypergoods komen in de geschiedenis tot stand, vaak via militaire of economische macht of soms zelfs door bruut geweld. Deze hogere morele goederen zijn dus historisch bepaald en daarom relatief. Ze hebben geen universele geldigheid. Ze kunnen misbruikt worden of gewoon waardeloos zijn en toch dienen ze zich op een bepaald moment aan als nastrevenswaardige idealen.

De vraag rijst dan hoe we het relativisme (zeg maar de culturele bepaaldheid, het gebrek aan algemene geldigheid) van die hogere waarden te boven kunnen komen. Het is bovendien niet duidelijk of we niet gevangen zitten in een bepaalde cultuur waarin we toevallig zijn opgegroeid. In dit verband verwijt men Taylor wel eens zijn sociologisme. Taylor overwint in de ethiek van de ene kant het subjectivisme (ik bepaal mijn waarden op eigen kracht). Hij bevestigt immers het objectief, uiterlijk, voorgegeven karakter van de morele waarden. Taylors mensopvatting (of zijn moraal van het eerste niveau) is van de andere kant daardoor duidelijk culturalistisch. Mensen vinden zichzelf door een reactie op in hun cultuur voorgegeven doeleinden. Als hij nu de moraal van het tweede niveau modelleert naar het voorbeeld van die van het eerste niveau zal hij een poging ondernemen om zowel aan het relativisme als aan het culturalisme te ontsnappen. Beide morele niveaus zouden dan wortelen in een en dezelfde mensopvatting.

Daarvoor maakt Taylor gebruik van wat hij noemt het proces van articulatie dat de morele waarden moet verhelderen, rangschikken op een hiërarchische schaal en eventueel moet corrigeren. Verder maakt hij gebruik van de praktische rede die moet uitmaken welke waarden beter zijn dan andere, welke voor een zekere vooruitgang hebben gezorgd en welke niet. Het gaat hier om vormen van nadenken die alle min of meer neerkomen op interpretatie, op een hermeneutisch denken dat beslist over de precieze inhoud en over de geldigheid van onze hogere morele goederen en hun onderlinge rangschikking. Door dit soort denken hoopt Taylor te ontsnappen aan de relativiteit van die hogere morele goederen. Het is echter zeer de vraag of dit kritische nadenken die moeilijke taak wel aankan. In wat volgt zal ik proberen aan te tonen dat Taylors tweede dimensie van de moraal (waarin hij kritisch probeert na te denken over voorgegeven waarden) onrecht doet aan de eerste dimensie (waarin hij de mens definieert als een wezen dat zijn identiteit alleen maar kan vinden door een onvermijdelijke, dwingende, met onze natuur gegeven respons op culturele doeleinden).

7. Articulatie

Taylors articulatie is een vorm van dubbele hermeneutiek. Als de mens zijn omgang met voorgegeven goederen articuleert dan is dat vooreerst een passief proces. Hij reageert daarbij op een historisch gebeuren, een anoniem proces van collectieve zelfverheldering dat in de maatschappij plaatsvindt en waarin hogere morele waarden raken uitgekristalliseerd. Onze wil en onze emoties, die al voorgevormd zijn door de omgang met allerlei sterke waarden, erkennen de hogere morele bronnen daardoor als een voor hen belangrijk brandpunt van zin en raken er door geïnspireerd. Tot zover is er niet veel verschil tussen onze reactie op ‘sterke waarden’ en ‘hogere morele bronnen’. Telkens gaat het om een bijna automatisch, in onze natuur verankerd en passief proces. Niet zonder reden fungeert Taylors eerste dimensie als het onderliggende model voor zijn tweede.

Aan de andere kant is het morele subject ook een actor. Het speelt een actieve rol in een kritische articulatie van waarden. Daardoor neemt Taylor afstand van een aantal filosofen die pleiten voor een onvoorwaardelijke overgave aan allerlei zinpatronen in de leefwereld. Dit subject heeft een verantwoordelijkheid niet alleen voor de overeenstemming tussen zijn principes en zijn daden maar ook voor die principes zelf en hun rangorde. Door middel van een persoonlijke articulatie probeert het subject onder woorden te brengen wat het op grond van zijn eigen levensgeschiedenis als waardevol, hoger, evenwichtiger en bevredigender voorkomt. Het formuleert dan iets wat voorheen nog onvolledig of onduidelijk was en maakt dus de zaak waarover het gaat op een nieuwe wijze toegankelijk (of ontoegankelijk). Dit soort verantwoordelijkheid komt dus neer op een streven naar duidelijke waarderingen zodat die ook door de nieuwe inzichten van het subject kunnen worden bijgesteld. Die gewijzigde interpretatie van voorgegeven betekenissen is tegelijk een nieuwe vorm van zelfinterpretatie.

Op deze manier probeert Taylor onze gesitueerdheid in concrete contexten te verzoenen met het moderne individualisme of onze fundamentele heteronomie met de mogelijkheid van een zekere autonomie. Omdat Taylor het zelf een door en door dialogisch karakter geeft is het des te opmerkelijker dat hij de kritische omgang met voorgegeven waarden voor een flink stuk in het subject plaatst, en dan nog in diens rationele autonomie. Daardoor lijkt hij de rationele mogelijkheden van de gemiddelde mens te overschatten. Het cartesianisme in Taylors filosofie is niet helemaal dood.

Taylors kritische articulatie vergt informatie, opvoeding, een zekere beheersing van de taal en het vermogen voor een stuk afstand te nemen van het eigen belang, capaciteiten waarover niet alle mensen beschikken. Zonder vermogen tot articulatie zijn de hogere goederen niet bereikbaar, dus niet voor ons aanwezig en niet in staat om ons te inspireren. In dat geval wordt het eigenlijke morele spel onmogelijk. Indien mensen niet over die vaardigheden beschikken zijn zij veroordeeld tot een meer passieve, praktische, sterk heteronome beleving van voorgegeven zinpatronen. Het is dan ook geen wonder dat sommige critici Taylors positie over de moraal beschrijven als al te intellectualistisch, al te spiritueel en al te elitair.
De Leuvense professor Cuypers wijst erop dat Taylor door zijn nadruk op reflectie en articulatie voorbijgaat aan het principe ‘Geen woorden, maar daden’. Dit acht ik een belangrijke opmerking. Het handelen, veel meer dan het denken, wordt immers voortdurend belemmerd door allerlei beperkende omstandigheden waarin we via ons lichaam zijn ingebed. Het gaat niet op de moraal te reduceren tot vooral een innerlijke omgang met hogere goederen. Dit fenomeen illustreert Taylors neiging het morele spel te vergeestelijken en het daardoor te vergemakkelijken.

Misschien is Taylors voortstelling van het hogere morele leven een poging om de ethiek onder moderne condities te redden. Daardoor neigt hij ertoe het morele leven te vergemakkelijken. Bijvoorbeeld door het voor een flink stuk als een semi-automatisch proces te presenteren, of als een in de aard van de mens ingebakken dynamiek of door het proces van rationele articulatie als al te onproblematisch voor te stellen. Er is bovendien een sterke overeenkomst tussen Taylors beschrijving van de moraal en die van het katholicisme. Denken we maar aan Taylors voorstelling van de hogere morele goederen die als een soort genade de morele actoren van buiten uit betoveren en in hun ziel een verlangen wekken om die morele doeleinden te verwezenlijken.

8. De praktische rede

De praktische rede geeft een antwoord op de vraag hoe we in een welbepaalde situatie het best kunnen handelen. Soms krijgt de praktische rede een meer reflectieve vorm. De hypergoods, die wij gebruiken om te scheidsrechteren tussen rivaliserende handelingsopties, zijn vaak op zichzelf onhelder, tegenstrijdig en hun onderlinge rangorde is zelden zomaar evident. Ook kan het gebeuren dat een persoon zijn aanhankelijkheid aan een vertrouwd hoger goed verliest en die vervangt door een ander. In al deze gevallen speelt de meer reflectieve praktische rede een essentiële rol. Taylor gebruikt haar ook om de waarde van goederen in andere culturen af te wegen tegen de onze en om te onderzoeken of er binnen één cultuur sprake is van vooruitgang. Op die manier biedt Taylors praktische rede weerwerk aan allerlei relativistische tendensen. Taylors in wezen zwakke en onzekere ego heeft daarmee een (rationeel en daardoor zeker) wapen om aan de toevalligheden van het bestaan het hoofd te bieden. De praktische rede biedt weerwerk tegen het relativisme en het culturalisme dat in Taylors mensbeeld zit ingebakken. Ook in dit opzicht in het cartesianisme in zijn filosofie niet volkomen dood. Ik herinner eraan dat Taylor zich had voorgenomen het mensbeeld van Descartes met zijn nadruk op een gedetacheerd, onafhankelijk denken te vervangen door een meer lichamelijke, meer door allerlei uitwendigheden beïnvloede visie op de mens. Voor een stuk komt hij hier daarop terug. Precies zoals Descartes probeert hij via de rede bijna absolute rationele zekerheid te verkrijgen over beslissingen in verband met morele keuzes. Volgens mij doet hij daarmee onrecht aan de eindigheid van de mens, aan zijn kleinheid, aan zijn fundamentele onzekerheid en aan de voorlopigheid van zijn beslissingen en inzichten. Het is precies Taylors mensopvatting die die menselijke afhankelijkheid voor honderd procent illustreert.

De praktische rede heeft volgens Taylor een ad hominem structuur. Haar deliberaties vinden plaats in de concrete omstandigheden waarin het subject zich bevindt, iets wat de klassieke morele theorieën over het hoofd zien. Het utilisme wil de meetbare gevolgen van een handeling op het spoor komen waarbij ‘het grootste geluk voor zoveel mogelijk mensen’ de maatstaf is. De kantianen onderwerpen alle opties aan een universaliseringstest. Bij Taylor staat niet zozeer een of andere formele procedure maar de inhoud van de morele beslissing centraal.

Taylor stelt een model van de praktische rede voor dat berust op een contrastieve vergelijking van twee situaties of posities. Hij onderscheidt drie argumentatievormen waarmee men kan meten of de overgang van positie X naar Y een verbetering of vooruitgang betekent. Als voorbeeld bespreek ik hier alleen de derde redeneervorm. Die derde redeneervorm toont dat tijdens de overgang van X naar Y een contradictie wordt weggewerkt, een nieuw element in de beschouwing wordt betrokken of een duister punt wordt opgehelderd. Als er daar sprake is van een of andere overgang die fouten wegwerkt (an ‘error-reducing transition’) is die overgang succesrijk en door de praktische rede gelegitimeerd.

Taylor is dus van oordeel dat dit soort argument met vrij grote rationele zekerheid (op realistische gronden) kan beslissen welke van twee situaties beter is dan de andere. Toch is er een probleem. Als positie Y beter is dan positie X moet er een tertium quid zijn op basis waarvan dat oordeel wordt geveld. Dat maatschappelijke referentiepunt dient onafhankelijk te zijn van beide posities. In morele debatten gaat het dan om een sterke waarde of een hoger moreel goed, waaraan de participanten al vooraf gehecht waren, hoe impliciet ook. Dat morele goed is beschikbaar vanuit een particuliere cultuur. In interculturele waardevergelijkingen kan er bijgevolg geen tertium quid zijn omdat naar Taylors eigen zeggen geen a-culturele beschouwing van een sociaal systeem of van elementen daaruit mogelijk is. Daarvoor hebben we geen metataal. Het enige universalisme dat hij erkent is de universaliteit van particuliere culturen. Dit betekent dat Taylors praktische rede op dit niveau onwerkzaam wordt. Opnieuw staat deze filosoof oog in oog met een (in dit geval intercultureel) relativisme.

Daarom bedient Taylor zich van een deus ex machina: op basis van antropologische constanten zouden wij toch in staat zijn een rationele vergelijking te maken tussen waarden in onderscheiden culturen. Telkens het BA principle , het proces van articulatie of de praktische rede in de problemen komt voert Taylor die constanten ten tonele. Zij gaan in tegen zijn eigen antropologie die de mens definieert uit zijn particuliere waardehorizon en uit zijn complexe interpretatieve reacties daarop. Daarom wordt Taylor wel eens beschuldigd van essentialisme. Wat een particulier cultureel kenmerk van de mens is verschijnt dan als een element van de universele natuur van de mens.

De praktische rede slaagt er niet altijd in met absolute zekerheid aan te tonen dat een positie Y comparatief beter is dan positie X. Men kan zich voorstellen dat een individu een overgang maakt van X naar Y van waaruit een terugkeer naar X onmogelijk lijkt. Later kan het echter positie Z verkiezen van waaruit X als beter verschijnt als Y. Zijn praktische rede maakt haar belofte dan ook niet helemaal waar. Als de mens over zijn keuzes delibereert, doet hij dat in een context die hij niet helemaal kan overzien en waar allerlei keuzes niet volkomen rationeel beslisbaar zijn. Ook onze praktische rede heeft een tastend, aarzelend karakter dat slechts in relatieve zin een antwoord biedt aan de toevalligheden van het bestaan.

9. Besluit: Taylors complexe hermeneutiek

Dat de mens via zijn belichaamde activiteit een betekenisvolle relatie met de wereld aangaat is het centrale element van Taylors antropologie. De mens verschijnt daarbij als een gesitueerd wezen dat tot zichzelf komt vanuit een gemeenschappelijke taal en cultuur. Dit alles is niet denkbaar zonder een tweede element: het menselijke vermogen tot een voortdurende interpretatie van allerlei contexten en van zichzelf.
In het spoor van Heidegger en Gadamer geeft Taylor aan die capaciteit een ontologische fundering. Zij is een zijnsmodus van de mens. De mens verschijnt van nature als een zichzelf interpreterend dier.

Taylors hermeneutische visie is zeer radicaal: zowel de sociale wereld als onze subjectiviteit wordt erdoor geconstitueerd. Een zelf of een sociale werkelijkheid die aan die interpretatie vooraf zou gaan is dan niet langer denkbaar. Onder die interpretatie is de werkelijkheid an sich onbereikbaar. “Interpretation is interpretation all te way down”.

Taylor onderscheidt twee interpretatieve niveaus (al houdt hij ze niet voortdurend scherp uit elkaar): een pre-reflectief en een meer reflectief niveau. Telkens gaat het om een vorm van dubbele hermeneutiek. In een historisch, anoniem proces interpreteert de maatschappij eerst zichzelf en als het subject dat op zijn beurt probeert te doen interpreteert het een realiteit die al vooraf van zin en betekenis was voorzien. Zowel op het pre-reflectieve als op het reflectieve niveau gebruikt het subject een aparte morele landkaart waartussen een conflict mogelijk is. Zo wordt het inzichtelijk waarom ik mij soms niet verontwaardigd voel (eerste niveau) hoewel de officiële maatschappelijke landkaart dat voorschrijft (tweede niveau).
Volgens Taylor heeft de hermeneutische activiteit een object dat een welbepaalde betekenis heeft. De uitdrukking daarvan is van die betekenis onderscheiden. Beide staan in een zekere spanningsverhouding: de uitdrukking kan immers meer of minder adequaat zijn. Ook is er een subject dat door die betekenis wordt aangesproken. Op ieder van de twee interpretatieniveaus functioneren deze vier elementen.

Laat ik eerst iets zeggen over het eerste, pre-reflectieve interpretatieniveau.
Omdat Taylors subject, zoals Heideggers Dasein, om zichzelf bezorgd is zoekt het uit existentiële noodzaak een passende verhouding met allerlei contexten die voor zijn bestaan van belang zijn. We hebben dan een subject voor wie het object zijn eigen existentie in de wereld is. Dit bestaan ontleent zijn betekenis aan de frameworks in de cultuur. De wijze waarop het subject die betekenis opvat vindt zijn uitdrukking in het koloriet van zijn gevoelens, in zijn intuïties, in zijn lichaamstijl, in zijn handelingsmotieven en in allerlei spontane praktijken. Als het subject zich de vraag stelt of het een passend antwoord geeft op die contextuele imperatieven ontstaat er een afstand tussen die oorspronkelijke betekenissen en hun pre-reflectieve uitdrukking. Alleen al het gebruik van de taal verwijdert de uitdrukking van de geleefde ervaring daarvan.

Als het subject zich bedient van de taal beweegt het zich naar het tweede interpretatieniveau. Het object daarvan is het geheel van de voorafgaande, pre-reflectieve interpretaties die opnieuw naar hun betekenis worden bevraagd. Die vindt zijn uitdrukking in de taal en in allerlei meer begrippelijke systemen. Omdat de morele landkaart van dit niveau op heel verschillende wijzen (en nooit uitputtend) kan worden gecodificeerd is er ook hier een onderscheid tussen de uitdrukking en de betekenis die ze probeert te vatten. Het is dit soort onderscheid dat het hermeneutische proces en daarmee de ontwikkeling van het zelf op gang houdt. Dit soort volgehouden interpretatie is de motor van ons geestelijke leven.

De taal levert de interpretatieschema’s en de woordenschat waardoor bepaalde gevoelens als dusdanig worden ervaren en waardoor externe imperatieven zich voor het subject tot herkenbare, min of meer duidelijk handelingsmotieven kunnen ontwikkelen. De beschikbaarheid van allerlei talige registers (en daardoor het taalvermogen van het subject) is bij dit alles van beslissend belang.

Taylors bijzondere visie op het hermeneutische proces maakt het onafsluitbaar. Iedere interpretatie wordt gevolgd door een andere, waardoor het subject een onafgerond en daardoor dynamisch karakter krijgt. Een interpretatie is nooit uitputtend. Omdat zij geworteld is in de ondoorzichtige, pre-reflectieve sfeer wordt een bepaalde situatie en onze reactie daarop nooit volledig helder. In het spoor van Collingwood en vele andere filosofen wijst Taylor erop dat we de grondslagen van ons denksysteem nooit alle tegelijk in vraag kunnen stellen. Als we interpreteren doen we dat vanuit één standpunt en laten de andere in het duister. Interpretaties veranderen hun object en daardoor ook de interpreet, uiteraard niet in één keer, maar in een langdurig en vaak uiterst ingewikkeld feed back proces.

Vervolgens rijst de vraag naar de criteria die uitmaken of een interpretatie een zekere geldigheid heeft. Op vele plaatsen beweert Taylor dat sommige interpretaties juister en dieper zijn en minder op zelfbedrog berusten dan andere. Taylor spreekt er ook van dat sommige meer waar zijn dan andere. Zij zouden meer recht doen aan onze ware natuur en meer werkelijkheid aan het licht brengen. Het blijft daarbij onduidelijk of Taylor hierbij verwijst naar een absolute werkelijkheid of naar de realiteit van het laagste interpretatieniveau. Als men kijkt naar het geheel van Taylors werk kan men veilig stellen dat hij, ondanks zijn sterke neiging tot culturalisme, een poging onderneemt om aan het relativisme te ontsnappen dat onderhuids in zijn antropologie ligt ingebed (het subject is immers gelegen in contexten, het komt tot zichzelf door een interpretatie van voorgegeven betekenissen, het bedient zich van een voorgevormde taal). Taylor spreekt vaak van antropologische constanten, zijn praktische rede kan via rationele middelen allerlei vormen van vooruitgang onderkennen en in zijn moraalfilosofie poneert hij overduidelijk een objectieve, voorgegeven morele orde. Deze spanning tussen Taylors antropologie en het verlangen het daarin zich opdringende relativisme te overwinnen lijkt mij de sleutel tot een dieper begrip van Taylors filosofie.

Dit verlangen blijkt onder meer uit Taylors opvatting over de positieve vrijheid. Vrijheid als loutere mogelijkheid, als een niet door de buitenwereld belemmerde spontaneïteit is immers niet genoeg. Vrijheid is immers niets anders dan een mogelijkheid die het individu kan verwezenlijken of niet. Dat impliceert dat het individu een nieuw betekeniselement kan toevoegen aan de zinpatronen die hem uit de cultuur worden aangereikt. Er is dus een nauw verband tussen onze vrijheid en de aard van Taylors hermeneutiek.

Uit Taylors antropologie, die de veelvoudige gesitueerdheid van de mens in het licht stelt en zijn moeizame, complexe interpretatieve reacties daarop, verschijnt het subject aan de ene kant als een kwetsbare entiteit. Het kan slechts voorlopige, relatief stabiele en nooit volstrekt gefundeerde posities innemen. Het is afhankelijk van de gemeenschap, de taal en van de medemens die het in zijn pogingen naar zelfwording met zijn goedkeuring moet onderstutten.

Aan de andere kant illustreert Taylors hermeneutiek tegelijk een tweede tendens in zijn filosofie: hij zoekt naar middelen om personen te redden van hun zwakheid. Dit verlangen loopt parallel met zijn wil om het in zijn antropologie ingewortelde relativisme te boven te komen. De vraag is of de strategieën die hij daarvoor gebruikt niet leiden tot een overschatting van de mogelijkheden van het subject of tot een al te harmonieuze voorstelling van het morele veld waarin het zich moet staande houden.

Het precieze gebruik (4381 - 4400)

2011-09-14T12:47:00.000-07:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4381 - 4400)

4381. te veel: er zijn al genoeg blogs, platen, schilderijen, films, Tv-zenders, boeken, artikels, gedichten en veel te veel kranten. Er is gewoon te veel wereld en vooral een misselijk makend overaanbod aan interpretaties daarvan.

4382. te weinig: de mensen lopen in het gareel van hun overtuigingen. Die zijn zelden samenhangend. Ze bestaan uit incoherente fragmenten en overal rondslingerende brokstukken. Daarom is er nood aan mensen die hun meningen hebben samengeraapt, uitgezuiverd, gezeefd en omgebouwd tot een overzichtelijke reeks gerieflijke werktuigen. In de algemene chaos van de mensenwereld en van de natuur zijn ze een tijdelijk vast punt, een bewegend baken, een even oplichtende lamp die niet de waarheid uitstraalt, maar de belofte daarvan.

4383. een vorm van liegen: “De Grieken besparen niet genoeg!’, ‘Griekenland importeert te veel en leeft boven zijn stand’. Zulke zinnen zijn bijzonder leugenachtig omdat hun grammaticale onderwerp te algemeen is of te weinig gediversifieerd. Het is blijkbaar voor buitenlandse politici of commentatoren te moeilijk (of preciezer: te gevaarlijk binnen de eigen nationale kring) om nauwkeurig aan te geven welke groepen in Griekenland niet genoeg besparen, teveel importeren en boven hun stand leven. In het eigen land doen diezelfde groepen immers precies hetzelfde. En dat mag niet worden gezegd.

4384. de laatste neologismen: antiliberale broedplaatsen; de opgeblazen pad Mart Smeets; de terugkomstress (na een reis); de platgefotoshopte gezichten van filmsterren en mannequins; geen Vlaming wil ooit een gefrituurde gehakstaaf opvreten die door een Waalse politicus is gebakken; Wilders als een boosmens; Jorge Zorreguieta (de vader van Maxima) als een vrij in Nederland rondlopende en enthousiast naar het volk wuivende bureaumoordenaar; de gevolgen van 9/11 als een gruwelijk uitgedijd contraterrorismecomplex; Hans Hillen (de Nederlandse Minister van Defensie) als de Raspoetin van het CDA, als de onverbeterlijke machiavellist. Wilders noemt hem ‘een brekebeen’ en ‘een verdwaalde geest’; Maxime Verhagen (de Nederlandse Minister van Buitenlandse Zaken) als een politieke koppensneller, als de aanvalshond van het CDA; Frits Bolkestein als de wraakgod van de straffe rede (zie hieronder); zonder roken voel ik mij een gepelde garnaal - zonder omhulling, zonder schild; ik geloof niet in het einde van de wereld, alles wordt alleen maar altijd erger (Frank Zappa).

4385. Bin Laden: deze terrorist en zijn volgelingen hebben verloren. Terwijl al die gruwelijke zelfmoordaanslagen er niet in slaagden om een opstand onder de moslims uit te lokken, luidde het stille protest van de Tunesische fruitverkoper Mohammed Bouazizi wel een spectaculaire ommekeer in. Zijn eenzame zelfmoord, die verder niemand het leven kostte, bleek uiteindelijk en moreel appèl te zijn dat veel mensen in de moslimwereld raakte. Bouazizi en niet Bin Laden inspireerde een massabeweging die de eeuwig regerende machthebbers in korte tijd omverwierp. Dit alles kan de westerse critici van de islam er eindelijk toe brengen ermee op te houden het kleine, kwaadaardige deel van de Arabische wereld voor te stellen als de representant van het geheel.

4386. Antwerpen: al jaren een stad van zachte idioten. Na de komende gemeenteraadsverkiezingen worden die misschien van het harde soort.

4387. de leugen van de week (1): het liberalisme, aldus Frits Bolkestein, is het gezonde verstand, het lucide denken, het oog voor de realiteit. Het marxisme, het marxistisch leninisme, het trotskisme, het socialisme, het nationaal-socialisme en zo nog wat meer –ismen, dat zijn vuige bedenksels van even vuige intellectuelen die zich met de realiteit niet vermoeiden, producten uit laboratoria met laboranten die met de gewone, kleinburgerlijke wereld niets van doen wilden hebben. Hoewel Frits hier niet helemaal ongelijk heeft moet toch dit worden gezegd: het is ook een vorm van liegen als men de waarheid zegt, maar niet helemaal.

4388. de leugen van de week (2): in zijn recente boek De intellectuele verleiding, met als ondertitel Gevaarlijke ideeën in de politiek verwijst Bolkestein naar De fabel van de bijen (1705) door Bernard Mandeville. In die bijenkorf loopt alles op rolletjes. Helaas, de bijen in die ‘mopperkorf’ klagen over de ondeugden van de anderen. Op een dag is Jupiter het zat en maakt alle bijen deugdzaam. En ziedaar: de bijen zijn niet meer hebberig, dus de bouwsector stort in. Ze drinken niet meer, dus de kroeg blijft leeg. Portretschilders zitten zonder werk, omdat niemand meer ijdel is. Bolkestein bewijst alle eer aan Mandeville in zijn nieuwe boek en daarmee aan de onzichtbare hand die volgens zowel Bernard Mandeville als Adam Smith de economische strijd van allen tegen allen doet bewegen in de richting van een onvermoede harmonie. Dit is de stichtingsmythe van de moderne economie, een geloof als een ander, waarin sommigen, hoe rationeel ze zichzelf ook presenteren, nog altijd even passioneel opgaan als in een vurig aangehangen religie.

4389. de leugen van de week (3): Bolkestein fulmineert tegen Rousseau, de pleitbezorger van de onbedorven, primitieve mens en de felste vervloeker van de gemiddelde kleinburger, die uit is op een ‘rustige vastheid’, zijn alledaagse pleziertjes en zijn vanzelfsprekende waarheden. Hij is de peetvader van de romantiek, het bête noire van Bolkesteins culturele analyses. De romantiek staat het gezonde verstand in de weg, het kalme denken en de bezonnen reflectie. Het is vrijwel synomiem met irrationalisme dat in Bolkesteins overtrokken redelijkheidsideaal geen enkele zinvolle plaats inneemt. De auteur spreekt bijvoorbeeld niet over de manifeste nadelen van het kapitalisme, over de uitwassen van de vrije markt die nochtans door zoveel zogenaamd redelijke figuren wordt verdedigd. Hij spreekt evenmin van de vele, eerder romantische auteurs die zonder twijfel een bijdrage tot de beschaving (ook de politieke of de economische) hebben geleverd (hoewel zij toch tot een of ander soort linksigheid hebben opgeroepen). Men zegt wel eens dat intellectuelen proberen de waarheid in kaart te brengen, terwijl politici slechts belangstelling hebben in een deel van de waarheid (de oppositie moet het andere deel maar aanleveren). Conform deze uitspraak is Bolkestein geen intellectueel. En dat beschouwt hij vast als een compliment.

4390. de leugen van de week (4): een zwaar naar rechts overhellend intellectueel, van wie Bolkestein niet spreekt, is Ayn Rand. Deze Amerikaanse filosofe verdedigt een levenswijze waarin de mens zich op een nietzschiaanse wijze van zijn medemenselijkheid bevrijdt om alleen het eigen genot na te jagen in een liberalistische maatschappij, waarin een bijna maximaal laissez-faire kapitalisme voor altijd gevestigd is. Met het oog op de empathische natuur van de mens zijn deze bedenksels van Rand erg (rechts)romantische en in dit geval zonder twijfel gevaarlijke wensfantasieën, omhuld door een rationalistisch waas, waarachter de gevaarlijke idee van de heilbrengende ‘onzichtbare hand’ (van Mandeville en Smith) nog altijd zichtbaar is. Alan Greenspan, het voormalige hoofd van de federatie van Amerikaanse centrale banken, kwam uit Rands school. Haar The virtue of selfishness was een van zijn lijfboeken. De Nederlandse filosoof Hans Achterhuis behandelde in De utopie van de vrije markt de lijn die er loopt van Rands ultrarechtse opvattingen naar de financiële crisis vanaf 2008. Om begrijpelijke redenen rept Bolkestein over haar en haar bizarre opvattingen geen woord.

4391. de intellectueel: al poseert Bolkestein heel vaak en heel graag als een belezen en wijs man, een echt nadenkende figuur kan men hem daarom bezwaarlijk noemen. De vraag rijst wat een intellectueel dan wel is. In een artikel in De Groene Amsterdammer doet Beeld Milo een poging die vraag te beantwoorden: ”Is een intellectueel iemand die in woord en geschrift meedoet aan het debat? Is dat iemand met een grote, goed onderbouwde visie? Is dat iemand die wat in tweede instantie reageert, omdat hij eerst wil kijken wat er aan de hand is? Is dat een publicist die zich betrokken opstelt? Is dat iemand met verstand van zaken – je zou het bijna zeggen. Maar wanneer heb je verstand van zaken? De waarheid op dit terrein is op dit moment niet zo aantrekkelijk: er zijn geen denkers meer, er is alleen maar entertainment. Wat er wordt gezegd doet er niet meer toe. Het hoe is belangrijk.”

4392. cijfers: de Amerikaanse armoedegraad is vorig jaar gestegen naar 15,1 procent, het hoogste peil sinds 1993. Dat blijkt uit cijfers van het Amerikaanse Census Bureau. In 2009 leefde 14,3 procent van de Amerikanen in armoede. In absolute cijfers gaat het om 46,2 miljoen mensen die in 2010 in armoede leefden. Dat is een record sinds de metingen 52 jaar geleden startten. Tegelijkertijd daalde het gemiddelde inkomen van de Amerikaanse gezinnen vorig jaar met 2,3 procent tegenover 2009.

4393. een vergelijking: men zegt wel eens dat er leugens zijn, grotere leugens en tenslotte zijn er nog de statistieken. Parallel met deze uitspraak (en vooral met het oog op onze vrijheid en de praktische mogelijkheden daarvoor) zeg ik dat er liberalen zijn, ultra’s en uiteindelijk de neoliberalen.

4394. 9/11: tien jaar na de aanslagen wordt Amerika hardhandig geconfronteerd met de grenzen van zijn invloed. 11 september is het symbool van de kwetsbaarheid van een Amerika dat langzaam maar zeker zijn overmacht aan het verliezen is. Zonder de aanslag in New York was het land nu niet verwikkeld in twee uiterst kostbare oorlogen – niet alleen in mensenlevens, maar ook in financieel opzicht. In die zin, aldus Jason Burke in zijn recente The 9/11 wars, heeft 11 september de wereld niet veranderd, maar een machtsverschuiving zichtbaar gemaakt en versneld, die al langer gaande was.

4395. een typische illusie: het is een van onze aangeboren neigingen helemaal in onszelf op te gaan zodat we op den duur menen onszelf tot in alle uithoeken te kunnen doorgronden. We hebben er dan moeite mee om in te zien dat andere mensen net zoveel kanten hebben en zo complex zijn als wijzelf. Het gevolg is een ‘illusie van transparantie’: we denken meestal ten onrechte de anderen te doorzien. Fernando Pessoa schreef al dat ‘niemand het bestaan van een ander werkelijk onderkent’. Ons eigen bestaan, zo denken we, onderkennen we doorgaans wel. Maar ook dat doorzien we slechts matig. Dit onvermogen wordt des te groter naarmate we de wereld en zijn bewoners tegemoet treden met versimpelde, door duale tegenstellingen geschematiseerde interpretatierasters, vooral als die in de gangbare of de eigen cultuur het keurmerk van een door iedereen aanvaarde redelijkheid bezitten.

4396. het geheugen: het geheugen is als een spinnenweb dat nieuwe informatie vangt. Hoe meer het vangt, hoe groter het wordt. En hoe groter het wordt, hoe meer het vangt.

4397. een roofvogel: Koos Van Zomeren: “Als een sperwer een vink opvreet vereenvoudigt hij de wereld: van twee vogels maakt hij er één. Misschien is het met poëzie ook zo: dichters vereenvoudigen de wereld door hem in hun woorden in te lijven.”

4398. geen vrije wil: de Vlaamse filosoof en neurowetenschapper Jan Verplaetse: “Iemand als Dirk Swaab, auteur van Wij zijn ons brein, maakt de fout dat hij de mens reduceert tot zijn brein, maar het brein is gewoon een geleider van allerlei causale niveaus: dat kunnen biochemische niveaus zijn, maar ook sociale of politieke oorzaken. Ik ben geen reductionist, ik stel alleen dat niets gebeurt zonder oorzaak. En als we geen vrije wil hebben, kunnen we ook geen verantwoordelijkheid hebben. Maar ja, dat ligt gevoelig. Het geloof in de vrije wil heeft een psychologische functie. Het geeft ons het idee dat we grip hebben op de realiteit, maar het is filosofisch ongegrond. Misschien is het wel bevrijdend daarvan af te stappen”. Wie interesse heeft in mijn standpunt in dit debat, zie Het kleine ik, een uitgebreid artikel dat ik enkele dagen geleden op deze blog publiceerde.

4399. drie valkuilen voor evolutionaire denkers: een maatschappelijk verschijnsel is niet uitputtend verklaard als zijn evolutionaire genese duidelijk is gemaakt; men mag het niet voorstellen alsof de natuur iets in onze hersenen of in onze genen verankert omwille van een of ander nut (zoals ons overleven): dat is teleologisch denken dat de evolutionaire wetenschap juist wil demaskeren; als werkelijk alles gedetermineerd is heeft het geen zin dikke boeken te schrijven om de mensen ervan te overtuigen wat rationeler te werk te gaan.

4400. de natuur nu: nog eens Koos Van Zomeren: “Vroeger was de natuur een vanzelf. Bij de huidige omvang van de wereldbevolking … miljarden mensen … ook als die alleen maar andijviestamppot eten, allemaal overstappen op vleesvervangers en duurzame gevangen vis, allemaal op de fiets naar het werk gaan, allemaal bereid zijn de verwarming en de airco een tikje lager te zetten, allemaal gewetensvol hun afval scheiden en allemaal donateur worden van Natuurmonumenten, ook dán zal de gehele aarde met al haar hulpbronnen nog uitsluitend ten behoeve van de mensen worden geëxploiteerd”.

Het precieze gebruik (4361 - 4380)

2011-09-13T11:13:00.000-07:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4361 - 4380)

4361. scherpe woorddefinities (1): rationalisten van alle slag (maar in het bijzonder de predikers van één universele natuurwetenschappelijke methode) ergeren zich geregeld aan de vaagheid van de begrippen in de humaniora. Aan de onwetendheid die uit zo’n opmerking blijkt moet men glimlachend voorbijgaan, want dergelijke Deleuziaanse bêtises zijn oncorrigeerbaar.

4362. scherpe woorddefinities (2): diezelfde onnadenkende rationalisten hebben er geen benul van hoe de taal een loopje met hen neemt. Zij menen altijd min of meer precies te weten wat ze zeggen, zoniet (zo denken ze met volle overtuiging) houden ze hun mond. Toch maken ze keuzes voor bepaalde waarden (zoals voor de waarheid en eerlijkheid), maar ze kunnen niet aangeven waarom. Geen wonder dat dit soort ‘redelijken’ zich bij gelegenheid afkeert van iedere grondslagendiscussie en zelfs van die binnen hun eigen wetenschap.

4363. het circus: zelfs het lelijke krijgt in die tent een zekere schoonheid. Niet de geslaagde stunt, maar de val van de acrobaat is mooi.

4363. ervaring: voor literaire boeken, gedichten of songs heb je niet persé de concrete ervaring nodig van de tijd en de plaats waarover je het hebt. Die kunstvormen bestaan juist om de ervaring te vervangen, aan te vullen en te verbeteren vanuit dat deel van de werkelijkheid dat voor iedere ervaring van groter belang is dan de wereld zelf: de heldere donkerheid van de menselijke geest.

4364. Vlaamse rechtlijnigheid: volgens het Offensieve Nationalisme (ON) van de zusterpartijen VB en N-VA kunnen er geen andersdenkenden zijn, want dat zijn mensen ‘die het nog niet begrepen hebben’.

4365. de laatste neologismen: de politici en hun onvermijdelijke promopraatjes; de media en hun geweldspornografie; met het vooruitschrijdende inzicht van onze beschaving kwam er een veganistische god in het zicht die niet alleen geen mensenbloed, maar ook geen dierenbloed meer wil zien vloeien (A. Grunberg).

4366. twee soorten economen: de meningsverschillen tussen de professionele economen over de aanpak van de eurocrisis tonen nu duidelijk de verschillende kampen: de doctrinairen of ideologen aan de ene kant, met Jürgen Stark (ECB) als voorbeeld; en de wetenschappers zoals Nobelprijswinnaar Paul Krugman en professor Paul De Grauwe (KU Leuven) aan de andere kant. IMF en OESO zijn dubbelzinnig, maar neigen meer naar het eerste kamp.

4367. een zelfbeeld: iemand die met drukke handgebaren en met al zijn uitgesproken meningen en dwingende intonatie de indruk geeft dat je amper het recht hebt om het met hem oneens te zijn. Toch, ondanks dat blijkbaar onaantastbare geloof in het eigen kunnen, is de twijfel een van de weinige contanten in zijn leven. En schroom, en de nood aan bewondering van belangrijke, verlichte anderen.

4368. pragmatici (1): velen van degenen die zich met nauwelijks verborgen rancune als pragmatici presenteren zijn gewoon niet in staat tot enige consistente theorie. Zo zijn in de literatuur de romankunst of de poëzie niet persé verhevener dan de essayistiek. Daarbuiten is metselen niet a priori nobeler dan nadenken. Evenmin staat de techniek als praktische waarheidsindicator onmiddellijk op een hoger schavotje dan de beschouwende natuurwetenschap. IJverige doeners zijn niet zonder meer superieur aan aandachtige toeschouwers.

4369. pragmatici (2): de sport is echter een terrein waarop alleen de pragmaticus van tel is. Al kan iemand al de winnaars van om het even welke rittenkoers uit het hoofd citeren, hij is klein bier in vergelijking met diegene die in staat is bijvoorbeeld honderd kilometer tegen een niet al te traag tempo te fietsen. Want alleen in de sport geldt onverbiddelijk de wet van de meritocratie: wie het snelst, het gaafst of het hardst een prestatie levert is onbetwistbaar de beste. Dit soort cognitieve (en misschien ook ethische) helderheid maakt de schoonheid van de sport uit.

4370. kippenvel: het moment waarop het lijf zegt dat er iets gebeurt in de kop, of in het hart.

4371. wachten: Griet Op de Beeck in De Morgen over meisjes: “ … op wendingen die ik niet verhoopte, zinnen die ik mooi vind, gesprekken die lang duren, vriendschappen die zich met het jaar verdiepen. Op gretigheid, op het rechtzetten van wat scheef zit. Geven wat ik heb. Heet water op mijn vel en gras om in te liggen. Volharden, ook als anderen daar de zin al heel lang niet meer van inzien. Weinig weten, maar daarmee veel leven, behalve soms”.

4372. 9/11 (1): Hugo Camps zeer terecht over Verhofstadt: “Verhofstadt wou niet eens participeren aan de oorlog in Irak. Hij sloeg de hysterie van Tony Blair van zich af. Die principiële houding is een hoogtepunt van de Belgische diplomatie” .

4373. een vraag: welk beest gromt er onderhuids in de Vlaamse cultuur, wat beweegt er daar achter de schermen zodat wij meer dan andere Europeanen neigen naar zelfmoord, depressiever zijn en niet tot een volwassen politieke houding in staat?

4374. hoe gehoord te worden: om gehoord te worden volstaat het voortdurend met langzame gebaren en met welbestudeerde, uiterst beschaafde volzinnen een dominante mening te debiteren. De meeste mensen hebben absoluut geen nood aan een onderzoek naar de geldigheid daarvan. Het is een courante vergissing van filosofen hun kritische ingesteldheid te veralgemenen naar die van de medemens.

4375. authenticiteit: wat moet je met dit modern ideaal (zie hierover de filosofie van Charles Taylor) als je vaststelt dat de Vlamingen het menen te realiseren door al hun (succesvolle) speelfilms met dialect te overgieten? Met Nietzsche ben ik van oordeel dat artistieke (en wellicht ook ethische) waarachtigheid slechts bereikbaar zijn binnen de grenzen van een sterke vorm, een gebiedende traditie, die zowel het eigenlijke speelterrein als het startplatform uitmaken van de eigen creativiteit. De laatste mag niet worden gelijkgesteld aan teugelloze vrijheid die iedere eigenheid zonder centrum maakt, ongericht en daarom op den duur inauthentiek. Zoals het socialisme de gelijkheid inhoudt van eenieders aanvangskansen (en dan beginnen de bloemen van het verschil overheerlijk te bloeien), zo sluit het begrip authenticiteit, wil het iets meer zijn dan een romantische kreet, een gelijkheid in van een aanvankelijke (vorm)beperking.

4376. 9/11 (2): Arnon Grunberg in De Morgen: “De terroristen hebben zich aangepast aan de wetten van de moderne kapitalistische economie. Al daarom zijn zij niet revolutionair en geen werkelijke bedreiging voor onze manier van leven. Er is een behoefte aan geweld (en de spanning die dat meebrengt)en zij vervullen die. Een radicale economie, en de kapitalistische economie is een radicale economie, vraagt om vernieuwingen, al zal er altijd ook weer gebruik worden gemaakt van vertrouwde middelen. De aanslagen van 9/11 waren een vernieuwing van het product terrorisme, zoals de Iphone een vernieuwing was van het product mobiele telefoon”.

4377. mode: volgens een Tv-reporter is de mode van Walter van Beirendonck zowel kleurrijk als maatschappijkritisch. De eerste bepaling is zonder twijfel juist, de tweede komt in aanmerking als kandidaat voor de grofste leugen van het jaar.

4378. tennis:op de American Open stelde Selena Williams zich eens te meer aan. Omdat haar sportieve superioriteit in het geding kwam begon ze op de scheidrechter te schelden en kreeg daarvoor slechts een geringe boete. Voorheen riep ze als een goede Amerikaanse het publiek op zich de gebeurtenissen van 9/11 te herinneren. Dit voorval illustreert in zijn kleinschaligheid hoe Amerika zich in de grote wereld gedraagt.

4379. Electrabel: Jeroen Olyslaegers in De Morgen: “Of u nu ondernemer bent of werknemer, rijk of arm, bruin, zwart of blank, Nederlandstalig of francofoon, u wordt genaaid en u weet dat u wordt genaaid. Electrabel is verantwoordelijk voor de grootste gelegaliseerde hold-up in de geschiedenis van dit land. België en zijn inwoners zijn een wingewest voor een Franse multinational”.

4380. de onverschillige natuur: het is niet omdat de natuur volstrekt onverschillig is voor het mensenlot dat de mensen dat zijn of de cultuur waarin ze de natuur corrigeren.

Een nieuwe maatschappij?

2011-09-13T05:53:00.000-07:00

De heruitvinding van de samenleving

Merkel, Sarkozy en anderen roepen het failliet uit van de multiculturele samenleving en Jan Blommaert geeft hen gelijk. 't Is te zeggen: als we het nieuwe extreemrechts zijn gang laten gaan, schrijft hij, is straks de héle samenleving failliet. Als ze al niet vervangen is door een vrijhandelszone. Kijk naar onze democratie: een formalisme geworden. Vrijheid en gelijkheid: belachelijk gemaakt. Werknemers: geëvolueerd tot flexibele arbeidskrachten. Volgens Blommaert zullen veel mensen in de toekomst 'integratieproblemen' kennen in deze samenleving van winners en losers. Hij pleit voor een links antwoord.

Jan Blommaert hoogleraar taal, cultuur en globalisering aan de universiteiten van Tilburg en Gent. Hij publiceerde onder andere Het Belgische Migrantendebat (1992, met Jef Verschueren), Van Blok tot Bouwsteen (EPO, 1999, met Albert Martens) en De crisis van de democratie (EPO, 2007). In 1993 kreeg hij de Arkprijs van het Vrije Woord voor zijn bijdragen over het migrantenvraagstuk.

paperback (12,5 x 20 cm) - 160 p.

Het kleine ik (2)

2011-09-04T08:58:00.000-07:00

Enkele dagen geleden publiceerde ik al Eva Gerlachs gedicht Kruim. Precies zoals ze het doet in het volgende vers belichtte ze daarin een aspect van de menselijke eigenheid: onze beperktheid, onze existentiële kleinheid. Die kleinheid dienen we te aanvaarden en ze als een taak op ons te nemen. Slechts dan zullen we erin slagen min of meer bevredigend met onszelf en onze naasten om te gaan (dit wil zeggen, we zullen die kleinheid in onszelf niet langer meer veroordelen en ze evenmin vol angst en afkeer verafschuwen in de anderen).

Over de goden/ 4.

Een god komt naar je toe in de nacht en hij slaat je
totdat je bijna dood bent Hij weet niet wat dood is
iets als donkere maan gelooft hij. Je dient hem al jaren,
je bent hem zat je lacht niet om zijn grappen.

Hou op zeg je ik ga stinken straks denk om je eten
als ik dood ben. Ik kom niet terug,
van wie moet je straks eten? Hij slaat en hij slaat.

Straks zit hij te huilen de god,
er is iets met vroeger en later
waar hij geen vat op krijgt is niet alles hetzelfde?
Voor een god is alles hetzelfde,

daarom weet hij niet
hoeveel een mens kan hebben in zijn bed
van mensenvlees onder de sterren.

Uit Een bed van mensenvlees

Het precieze gebruik (4341 - 4360)

2011-08-25T03:55:00.001-07:00

Een verheldering van belangrijke begrippen met raadgevingen van de auteur voor hun juiste gebruik (4341 - 4360)

4341. victoriaans gedaas: kenmerkend voor de politieke klasse bij de Tory’s is het onvermogen om abstractie te maken van hun geprivilegieerde positie. David Camerons bewering dat de rellen (augustus 2011) losstaan van de armoede is een perfide bewering. De eerste minister en zijn elitaire medestanders laten geen ‘sociologisch gezwam’ toe dat een verband tussen de socio-economische toestand van de rebellen en hun gedrag zou leggen. Veel gespind wapengekletter, retoriek, spierballentaal en een verdachte beïnvloeding van het justitiële apparaat kunnen nochtans niet verhelen dat dat verband wel degelijk bestaat (zij het niet onvoorwaardelijk, rechtlijnig of unidimensioneel). Vergeten we niet dat de Engelse bevolking ondertussen de weinig benijdenswaardige socio-economische toestand van de Amerikaanse massa’s heeft benaderd. Het is de droom van alle neoliberalen dat dit fenomeen zich ook op het continent zal herhalen.

4342. de Engelse armoede: in Groot-Brittannië leven momenteel meer mensen in armoede dan in het merendeel van de Europese landen. De sociale ellende en uitsluiting zijn in dat land gewoonweg frappant. Volgens Oxfam leeft ongeveer 1 op de 5 Britten in armoede of bijna 13 miljoen mensen, van wie de vrouwen de grootste groep vormen. Daarvan is 44 procent beland in diepe armoede (met een inkomen op zijn minst een derde onder de armoedegrens). De armoede wordt iets tastbaarder als we kijken naar de Poverty Line (cijfers voor 2008/2009). Men gaat daarbij na wat er wekelijks overblijft van het inkomen na aftrek van de zgn. ‘housing costs’:
_ £119 voor een alleenstaande volwassene;
_ £161 voor een alleenstaande ouder met een kind onder de 14 jaar;
_ £206 voor een koppel zonder kinderen;
_ £288 voor een koppel met 2 kinderen onder de 14 jaar.
Vanuit ethisch oogpunt zijn deze inkomens maatschappelijk onverantwoord en sociaal onrechtvaardig, te meer daar Groot-Brittannië de vijfde plaats bekleedt onder de Europese landen met de hoogste inkomensniveaus (Eurostat).

4343. schijngevoelens: door onze moderne levensstijl raken we vervreemd van wat onze gevoelens aanstuurt. Vooral de media, die er belang bij hebben dat om het even welke emoties hoog oplaaien, bedienen zich vaak van Ersatzgevoelens, die niet alleen intensief zijn, maar door hun verwijderdheid van het concrete leven tegelijk veilig. De Italiaanse versie van modetijdschrift Vogue wordt bijvoorbeeld beschuldigd van racisme. In een artikel op de website van het blad, waarin een trend wordt beschreven, noemt een redacteur dikke, ronde oorbellen 'slavenoorbellen’. Op dit moment zouden die sieraden fungeren als een symbool van vrijheid. Het is moeilijk te beslissen wie het meest fake is: de ontwerpers van de bedoelde bellen, de glamoureuze modebijbel of zijn luidruchtige, maar even lege opposanten.

4344. de laatste neologismen: een kittig jurkje; eurocommissaris Karel De Gucht is somber over de ‘oploskwaliteiten’ van het politiek personeel in België; TV-programma’s en hun emotioneel gebraak; waarom willen de mensen allemaal zo hutjemutje op elkaar zitten?; de tenenkrommende arrogantie van onze leiders.

4344. de leugens van de week: de beurzen reageren gewoon op de economische realiteit; het is moedig van Inge dat ze durft deel te nemen aan het spel van de jobrotatie, want politici sterven niet meer in de politiek (Vincent Van Quickenborne); de God waarin ik geloof, is de God die troost en vertrouwen kan schenken aan de bijzonder zwaar getroffen families (de theoloog Hans Geybels); Siegried Bracke, die op de VRT-nieuwsdienst ijverde voor de onverbiddelijke reductie van ieder item tot hooguit een paar tientallen seconden, vindt Jef Lambrecht een journalist van jan-mijn-kloten; bonussen moeten worden verstrekt om internationaal de beste mensen binnen te halen.

4345. definities: een blog is een monoloog van iemand die het gewend werd tegen zichzelf te praten; vooruitziendheid is die deugd die de moderne politici wel moeten verwaarlozen; palliatieve zorgen zijn de tijd van de terugtelling naar het einde (Roel Verniers); de illegaal is de wereldburger van vandaag (Lloyd Jones); het nationale en internationale politieke spel als de calamiteitenleer voor gevorderden; smurfen is voor de werkwoorden wat dinges is voor de zelfstandige naamwoorden en dingetje voor de mensen wier naam je vergeten bent (Paulien Cornelissen).

4346. inzicht: wie geeft bijvoorbeeld de vijf meest typerende eigenaardigheden van onze tijd een naam en wie heeft er, indien nodig, een alternatief voor? Misschien is dit een taak van alle romans die op dit moment worden geschreven.

4347. Camus: ik vind deze auteur uitermate interessant, omdat hij treffend een intuïtie weet te verwoorden over de relatieve onbelangrijkheid van de menselijke activiteiten als je die vergelijkt met de (niet-menselijke) contexten waarin zij plaatsvinden en waarin ze voor een flink stuk hun bijzondere kleur krijgen. Hij is een van de weinige denkers van de twintigste eeuw, aldus Alain Finkelkraut, die grenzen hebben gesteld aan de heerschappij van de Geschiedenis, dat wil zeggen van de mens. In tegenstelling tot de grote filosofen over het subject of over de structuur, heeft hij een essentiële plaats gegeven aan de ander dan de Mens in de wereld van de mensen. De menselijke aarde beperkt zich niet tot de menselijke mechanismen, tot de opeenvolging van culturele codes of de verscheidenheid van maatschappelijke vormen. Er zijn tradities en er zijn breuken, er zijn de acties van de mens en de neerslag daarvan in de inertie van de materie. Er is ook iets wat noch onder de praxis, noch onder het praktisch-inerte valt, zoals de levendige herinnering van Camus aan de Algerijnse zee, de zon en de landschappen van zijn jeugd die hem de kracht geven zich te verzetten tegen de historiserende tijdsgeest. Er is veel buiten ons, zaken die we niet hebben gekozen en die zich vaak tegen onze wil aan ons opdringen, een possessieve, niet helemaal begrepen uitwendigheid die desondanks ons van binnen maakt tot wat we zijn.

4348. onderwijs: er is een behoefte om onderwezen te worden, dat wil zeggen buiten jezelf te treden, jezelf te vergeten, vakantie van jezelf te nemen en aan een verre oever aan te meren.

4349. eigentijdse armoe: de hedendaagse armoezaaiers zijn niet contactloos. Ze hebben een mobieltje en afstandsbediening. Gebrek zit in hetzelfde visuele en virtuele schuitje als weelde. Of men nu arm of welvarend is, men consumeert programma’s. Van hoog tot laag op de maatschappelijke ladder maakt het in-de-wereld-zijn onverbiddelijk plaats voor het voor-het-scherm-zijn, verbonden met alle plekken van de aarde, afstanden overwinnend, door sensatie verzadigd, afgestompt, ‘gevoed’, zoals Paul Valéry al zei, ‘met visuele en auditieve beelden die bij het geringste gebaar, bijna op een wenk ontstaan en verdwijnen’. Die veralgemeende visuele vreetpartij grijpt diepgaand in in de aard van onze verlangens. Zij reorganiseert en herdefinieert de ziel. Frustatiedrempels en allerlei in het verleden probleemloos aanvaarde beperkingen lijken steeds minder mogelijk. Het onbetwistbare, en voor ons zelfbeeld beslissende feit dat we klein zijn en door materiële en immateriële omstandigheden van alle kanten begrensd verdwijnt steeds meer naar de rand van het gezichtsveld.

4350. de Europese cultuur: de Europese cultuur begon met een twist. ‘Goddelijke Muze, bezing ons de ongenadige wrok van Achilles …Zing vanaf het begin, toen twist tot vijanden maakte Agamemnon, de koning van het volk, en de grote Achilles’. Eeuwenlang heeft die cultuur uit hetzelfde vaatje getapt. Vandaag is de fysische moed van de heroën vervangen door de krijgslisten van de financiers en het vertoon van lichamelijke kracht door productiepotentie. Maar ook een verborgen oorlog blijft oorlog. Als de nood echt aan de man komt gaat de recente conflictvorm spoedig over in de oudere.

4351. de ondraaglijke lichtheid van het bestaan: wat bedoelde Milan Kundera met deze ondertussen wereldberoemde frase? Het leven schept er een boosaardig genoegen in diegenen beet te nemen die zich erop laten voorstaan aan de betekenis van het leven vorm te geven. Het brengt in de war, het beantwoordt niet aan de verwachting, het komt zijn beloften niet na. ‘Alles stroomt, alles wijkt en niets houdt stand’, zei Heraclitus al. En Kundera, vijfentwintig eeuwen later: ‘Alles zal vergeten en niets hersteld worden. In plaats van het herstel (wraak of vergiffenis) komt vergetelheid. Niemand zal aangedaan onrecht herstellen, maar alle onrecht wordt vergeten’. Ook dit inzicht werpt een schril licht op de beperktheid en de uiteindelijke nutteloosheid van wat we vaak ons diepste en meest verheven verlangen noemen: de verbeten poging de Geschiedenis van een positiever teken te voorzien.

4352. de verdwijntruc van Inge Vervotte (1): niet mis voor iemand die zopas een document heeft gemaakt over de ideologische vernieuwing van haar partij. Dit ‘sprookjesachtige figuur, dit regenvrouwtje’ (Hugo Camps) kon niet luid genoeg schreeuwen om gehoord te worden tussen ‘de danteske gezangen van de rechtspopulisten’. En voeg daar maar aan toe: tussen het veeleer geruisloze geweld van de financiële duimschroevendraaiers, de driftige neoliberalen (ook binnen de eigen partij) en de genadeloze, al te rechtzinnige apostelen van een zichzelf diaboliserende economie.

4353. de verdwijntruc van Inge Vervotte (2): ze is weg uit de politiek en dat is duidelijk. Ze heeft een nieuwe job, maar over de wijze waarop ze die kreeg rept geen journalist. Nog veel minder over de vraag of dit rechtvaardig is.

4354. de superrijkentaks: na het initiatief van Warren Buffet willen nu ook een aantal Franse miljardairs hoger worden belast. Zelfs als de Franse regering aan die verzuchting gehoor geeft zal de maatregel niet veel meer zijn dan een symbolische daad. De schrik voor de eigen broodheren en de noodzaak ostentatief trouw te blijven aan het neoliberale denken weegt al te zwaar.

4355. een culturele eis: deelneemsters aan de Miss Italië-verkiezingen moeten voortaan een krant per dag lezen en op zijn minst drie boeken per jaar (bij voorkeur Jane Austen, Tolstoj en Flaubert). Als deze richtlijn een universeel karakter krijgt in de wereld van de Verkiesbare Lichamen kunnen dergelijke evenementen in Vlaanderen niet meer worden georganiseerd.

4356. een sprookje: Herman De Coninck: ‘Er was eens een man die rechtvaardig was”.

4357. losers: goede literatuur troost in zoverre ze het heeft over losers. Zelfs succesvolle figuren worden pas echt tot romanpersonages als hun succes uiterst pijnlijke offers vergt of leidt tot hun tragische ondergang.

4358. het Italiaans: Elisabeth Gilbert: “Elk woord een zingende mus, een goocheltruc, een heuse truffel”.

4359. het culinaire vocabularium: Ann De Craemer in De Morgen: “Die door niemand gewenste kookhype doet een opmerkelijk pseudolyrisch taaltje ontstaan. Een stuk vlees is niet langer ‘goed gebakken’, maar heeft een ‘homogene cuisson’. Je bent volslagen ongecultiveerd als je een ‘amuse-geuele’ een ‘aperitiefhapje’ noemt. Sergio Herman wordt warempel een dichter wanneer hij het heeft over ‘een sexy, hedendaags gerechtje vol kippenvelmomentjes’.

4360. de hedendaagse economie: de economie dirkt zich op met cijfertjes,grafieken en tabellen. Ze pretendeert de feiten zo objectief mogelijk te beschrijven. Maar feiten en cijfers zijn niet eenduidig en onderzoekingen leiden niet tot eensluidende conclusies. Daarbij is op het terrein van de economie het maken van sommetjes gericht op een verlangde uitkomst bijna tot kunstvorm verheven. Die feiten en cijfers zijn daarenboven vaak verkregen door niet onafhankelijk onderzoek zoals dat van de studiediensten van politieke partijen of andere belangengroepen.

Het verdeelde ik

2011-08-24T12:34:00.000-07:00

Als ik om de haverklap beweer dat we 'een klein ik' zijn dan impliceert dat dat wij op allerlei manieren verdeeld zijn. De ervaring van heelheid is dan ook niets meer dan een occasionele beleving,zeer kortstondig van aard of hooguit een droom. Ter illustratie van dit inzicht publiceer ik hier het volgende gedicht van Eva Gerlach.

Kruim

Wat heel is, kunnen wij niet zien, het is
te groot, het past ons niet en niet
in onze hoofden

maar wat aan mootjes, haksel is, verkiezeld,
kruim, gepureerd, verstoven of ontbonden -

al het verdeelde zit voorgoed in ons.

Het kleine ik

2011-08-19T12:40:00.000-07:00

Tegen het enge persoonsbegrip in de Angelsaksische filosofie

Het ik is niet sterk, maar ook niet onmachtig. Daarom is het zaak afstand te nemen van het gemiddelde persoonsbegrip dat in de Angelsaksiche filosofie de dienst uitmaakt.Dit artikel is daartoe een eerste poging.

In zijn boek Persoonlijke aangelegenheden. Schets van een analytische antropologie (Leuven 1994) beschrijft Stefaan E. Cuypers de geschiedenis van het westerse persoonsconcept. Door de ontvoogding van de filosofie uit de theologie en door de opkomst van het wetenschappelijke denken raakt dit concept sinds de Renaissance los van zijn sociale en moreel-religieuze context. Onder invloed van het Protestantisme werd het identiek met het zelfbewustzijn en de zelfkennis. Ook het lichaam verdween daarbij op de achtergrond. Ten tijde van de Verlichting stond het gelijk met het psychologische zelf (of met een transcendentale variant daarvan). Op den duur ontwikkelde de subjectiviteit zich tot de basis van de epistemologie, de ontologie en de ethiek. De persoon neemt dan de gestalte aan van een private ruimte waarin interne operaties plaatsvinden die zich van alle uiterlijke en lichamelijke bepaaldheid hebben bevrijd. Heidegger merkt op in het ‘cogito ergo sum’ van Descartes het ‘sum’ niet volledig uitputtend is doordacht, een taak die hij met de analyse van het Dasein op zich neemt. De geschiedenis van het persoonconcept, aldus Cuypers, komt neer op een proces van steeds maar toenemende verinnerlijking. Ik ben veeleer geïnteresseerd in een proces van veruiterlijking dat de vroegere ontwikkeling binnen het westerse denken corrigeert. Ook in de Angelsaksische filosofie van vandaag doet zich een vernauwing van het persoonsconcept voor. In het spoor van Cuypers zal ik eerst de aard van die verenging nagaan en mij vervolgens afvragen hoe ze ongedaan kan worden gemaakt. Daarbij zal een beweging nodig zijn naar een common sense concept van de persoon waarin die verschijnt als een dynamische, lichamelijke, publieke en historische entiteit. Dit concept is dan ook veel ruimer dan het psychologische zelf dat ik opvat als de subjectieve ervaring van een wezen dat via zijn lichamelijkheid vooreerst een voor iedereen herkenbare positie inneemt in de publieke en de historische ruimte.

Het is zonder twijfel een van de functies van filosofische mensbeelden dat zij door reflectie een eenheid aanbrengen in de verwarrende, verdeelde en onsamenhangende ervaringen van de mens. Dit verlangen naar eenheid en totaliteit belooft een zekere rust, hoewel die meestal kortstondig en van voorbijgaande aard is. De analytische filosofie is nog wat meer dan logica, wetenschapsleer en taalanalyse. Ook zij behoudt een contemplatief moment waarin de contouren van een mensbeeld oprijzen, hoewel zij, anders dan de continentale filosofie, vragen naar ‘de zin van het leven’ en de ‘existentiële betekenis’ van menselijke fenomenen vaak tussen haakjes zet. De Angelsaksische filosofie verwijst meestal naar het Britse empirisme, terwijl de continentale zich afspeelt tegen de achtergrond van het Duitse idealisme. Terwijl het laatste type van filosofie veeleer aan de kant van de literatuur staat, staat het eerste dichter bij de (empirische) wetenschap. Op het einde van de negentiende eeuw kwam het Britse idealisme tot bloei in Cambridge en Oxford (Bradley, Green en McTaggert). De reactie tegen de oncontroleerbare beweringen van in het bijzonder Hegel en zijn binnen- en buitenlandse epigonen kwam van figuren zoals Russell en Moore in de vorm van de taalanalytische filosofie die vanaf de aanvang zakelijk trachtte te zijn en vanaf de jaren dertig een logisch-positivistische inslag kreeg. De nogal vage, gefragmenteerde en vaak impliciete mensbeelden in de analytische filosofie komen over als minder diepzinnig, oppervlakkiger en toch weer als heel gewoon. Dit soort filosofie wil slechts een overzichtelijke, zakelijke beschrijving zijn van alledaagse, herkenbare menselijke activiteiten. Sinds het begin van de zestiger jaren van vorige eeuw beschouwt die filosofie zich als genaturaliseerd: zij sluit zich doelbewust aan bij de natuurwetenschappen en de gedrags- en maatschappijwetenschappen. Een voorbeeld daarvan is Quines genaturaliseerde epistemologie en de zogenaamde ‘cognitive science’ waarin de filosofische psychologie, de semantiek, de cognitieve psychologie, de linguïstiek, de computerwetenschap en de neurowetenschap in een geheel samenkomen. In die gedaante is er niet veel verschil tussen haar methode en die van de natuurwetenschap. Maar zelfs dan produceert zij mensbeelden, hoe verarmd en oppervlakkig die ook vanuit een continentale invalshoek mogen lijken.

Volgens Cuypers bevindt het Angelsaksische debat over de persoonidentiteit zich in een impasse. Als ik die impasse eenmaal helder heb beschreven ga ik in op enkele correctieven die Cuypers voorstelt. De auteur besteedt vooral aandacht aan de empiristische bundeltheorie en de metafysische Egotheorie die hij kritisch contrasteert met de common sense opvattingen over het fenomeen van de persoonsidentiteit. In dit analytische debat gaat het om het probleem van de numerieke persoonsidentiteit door de tijd heen. Is iemand van zestig nog dezelfde persoon als toen hij zestien was? Het antwoord op die vraag is van belang voor allerlei existentiële kwesties, zoals de mogelijkheid van een (langdurige) liefde, de reikwijdte van onze persoonlijke verantwoordelijkheid en de betekenis van onze interesse voor onszelf. Een theorie die dit belang niet verdisconteert, aldus Cuypers, doet tekort aan het gewone leven en schat waarschijnlijk de natuur van onze persoonsidentiteit op een of andere wijze verkeerd in.

De empirische bundeltheorie

De empirist kent het innerlijke zelf door een inwendig zintuig, via introspectie. Daarbij neemt hij niets meer waar dan een complex van ervaringen of een mentale bundel. De vraag naar de zelfidentiteit is dan ook de vraag naar een of ander eenheidsbeginsel dat die ervaringen synchroon of diachroon tot een geheel samenbindt. De grond van de synchrone unificatie is het reflexieve bewustzijn dat allerlei ervaringen aaneenschakelt tot één persoonsfase. De diachrone opeenvolging van die persoonsfasen geeft het ontstaan aan een persoonsgeschiedenis. Een dergelijke opeenvolging berust op een eenheidsrelatie van mentale continuïteit die niet absoluut kan zijn. Het gaat veeleer om een aantal overlappende schakels van mentale verbondenheid die op een bepaald terrein sterk aanwezig zijn maar op en ander niet of zeer zwakjes. De analytische filosofen zien die verbondenheid als een causaal proces dat wortelt in het menselijke brein. Die aaneenschakeling wordt bepaald door het aantal en de kracht van de mentale relaties daartussen. De identiteitsvraag krijgt daardoor nooit een eenduidig antwoord.

In de common sense opvattingen van identiteit daarentegen moet de persoonsidentiteit wel als een eenduidig fenomeen worden opgevat. Indien dat niet het geval is kan zij haar uiterst belangrijke rol in allerlei existentiële praktijken (zoals liefde, verantwoordelijkheid of het rechtmatige toekennen van straf) niet spelen. Die persoonsopvatting wordt dan louter fictief waardoor die praktijken zullen kapseizen. De empiristen kunnen aldus geen rechtvaardiging leveren voor het common sense persoonsconcept.

De radicale empirist David Parfit biedt een reductionistische of onpersoonlijke oplossing voor het analytische probleem van de persoonsidentiteit. Indien een persoon in essentie een bundel van ervaringen is dan dient die persoon daartoe te worden herleid. Wat het gezonde verstand ook moge beweren, er bestaan geen personen als entiteiten die afgescheiden zijn van hun ervaringen en daarvan verschillen. In tegenstelling met ervaringen behoren personen eigenlijk niet tot de make-up van de wereld. Ze bestaan slechts onpersoonlijk: bundels van ervaringen zijn reëel maar personen niet. Ervaringen hebben geen persoonlijke eigenaar en als dit in het alledaagse leven zo lijkt dat komt dit door de invloed van de taal: alleen ervaringen hebben een actuele existentie, die van personen is slechts nominaal. Een van de gevolgen van dit alles is dat de persoonsidentiteit omgedetermineerd kan zijn , wat de empirist niet erg vindt omdat hij het belang van de vraag daarnaar ontkent. De common sense opvatting daarover berust op gewoontevorming en sociale versterking. Wat echt van belang is een zeker mentale continuïteit die mijn toekomstige projectverwezenlijking en mijn identificatie met mijn later zelf garandeert.

De empiristische bundeltheorie leidt dan ook tot een aantal revisies van de common sense opvatting over de persoonsidentiteit. De sterke opvatting daarvan, die gemeengoed is in de alledaagse leefwereld, moet worden vervangen door een zwakkere, door de notie van een slechts graduele mentale verbondenheid. Ook het belang dat de gewone man daaraan hecht moet worden herzien: de persoonidentiteit heeft immers op zichzelf geen intrinsieke waarde. Het normale unitaire zelfbeeld moet dan de plaats ruimen voor een pluralistisch. Het ik valt daarbij uiteen in een reeks van opeenvolgende zelven waarvan sommige meer belang hebben dan andere. Deze revisie vindt plaats in allerlei emotionele, rationele en morele contexten op basis van steeds hetzelfde graduele ’disconto-principe’: hoe zwakker de relatie tussen opeenvolgende empirische zelven hoe minder belang ze heeft. Parfit voorziet zijn bijzondere persoonsopvatting ook van een ethische dimensie. Hij omschrijft die als een soort ‘boeddhisme’: als het ego een onpersoonlijke entiteit is en zijn ervaringen niet echt bezit, dan brengt dat een zekere onthechting mee die een mogelijke opening is naar de anderen. Ricoeur waarschuwt ervoor dat die positie uiteindelijk het in het Angelsaksische utilarisme sterk aanwezige egotisme versterkt. “Would the question of what matters arise if there were no one to whom the question of identity mattered? Let us now add: if my identity were to lose all importance in every respect, would not he question of others also cease to matter?”

De metafysische Ego-theorie

Deze theorie poneert het bestaan van een spiritueel ego of van een blijvende, onveranderlijke ziel-substantie. Precies zoals de empirist acht een dergelijke metafysicus zich in staat het zelf te kennen door een inwendig zintuig. Anders dan die empirist meent hij dat zelf volledig in het vizier te kunnen krijgen. Naast zijn lichaam bezit de mens een immateriële dimensie die het essentiële deel is van zijn persoon en die ontsnapt aan de contingentie van het gewone leven. De zelfidentiteit door de tijd heen bestaat dan in het onveranderlijke voortbestaan van die essentie die niet verder analyseerbaar is. De ziel-substantie verzamelt in zichzelf alle belevingen en brengt ze tot eenheid. Het Ego verschijnt dan ook als de eigenaar van zijn ervaringen. Onze identiteit is geen door de maatschappij opgedrongen constructie of een soort taalspel dat voorkomt uit allerlei vitale of pragmatische contexten. Op die manier kan de Egotheorie een rationele rechtvaardiging bieden voor de common sense opvatting over persoonsidentiteit die, zoals we al weten, werkzaam is in allerlei existentiële kwesties. Uiteindelijk bevestigt zij de eenheid van de persoon als een metafysisch mirakel of een ontologische fictie.
Cuypers concludeert dat het analytische debat over de persoonsidentiteit zich in een patstelling bevindt. De empiristen en de metafysici van de Egotheorie besteden onvoldoende aandacht aan de natuur en aan het belang daarvan. Volgens de empiristen verschijnt de persoonsidentiteit in kwesties zoals liefde en verantwoordelijkheid als een existentiële fictie. De aanhangers van de Egotheorie doen op hun beurt een beroep op een ontologische fictie om die alledaagse praktijken te rechtvaardigen.

Het vernauwde mensbeeld in het analytische debat over de persoonsidentiteit

Cuypers is van oordeel dat zowel de bundeltheorie als de Egotheorie is aangetast door het filosofische atomisme. Daarbij delen beide denkwijzen een aantal epistemologische en ontologische vooronderstellingen. Telkens wordt de ontologie van de persoonsidentiteit ondergeschikt gemaakt aan een welbepaald epistemologisch model daarvoor. Dit model is fundamentalistisch van aard (‘foundational theory of knowledge’): het verlangen naar een zeker fundament voor de kennis privilegieert, net zoals in Descartes’ methode van de twijfel, de positie van de eerste persoon. De innerlijke ruimte van het ik is immers het domein waarop onbetwijfelbare en directe kennis mogelijk is. De uiterlijke ruimte van het lichaam, van andere personen en van de fysische wereld is slechts het object van waarschijnlijke en indirecte kennis. Tot die innerlijke ruimte heeft zowel de empirist als de metafysicus van de Egotheorie een bijzondere, introspectieve toegang. Die introspectie wordt opgevat als een perceptuele activiteit die de kenmerken heeft van de waarneming van uiterlijke objecten. In Russells logisch atomisme speelt bijvoorbeeld de kennis door vertrouwdheid (‘knowledge by acquaintance’) een grote rol. Dit soort kennis onderscheidt zich van kennis via beschrijving (‘knowledge by description’) door haar onmiddellijke en zekere karakter. De introspectieve vertrouwdheid met mentale toestanden verschijnt daarbij als analoog met de perceptuele vertrouwdheid met de objecten in de uitwendige ruimte (zintuiglijke gegevens of sense-data).
Op die manier leidt een fundamentalistische epistemologie via haar verlangen naar zekerheid en haar nadruk op de bevoorrechte toegang van de eerste persoon tot de innerlijke, vertrouwde wereld uiteindelijk tot een solipsistische opvatting van de persoonsidentiteit.

Ook het gemeenschappelijk ontologische fundament van de bundeltheorie en de Egotheorie is solipsistisch van aard. Beide denkwijzen gaan ervan uit dat er afgescheiden particuliere entiteiten bestaan zowel in de psychische als in de fysische wereld. De werkelijkheid vormt geen holistische eenheid maar is een collectie van talloze, van elkaar onafhankelijke eenheden. Terwijl de ziel in de Egotheorie heel duidelijk als een aparte substantie verschijnt vat bijvoorbeeld ook Russell de delen van de mentale bundel op als afgescheiden mentale atomen die het karakter hebben van een substantie. Juist daarom kunnen zij op zichzelf bestaan zoals ook de persoonsidentiteit die zij samen tot stand brengen.

Dit epistemologische en ontologische solipsisme heeft een vijftal belangrijke gevolgen. In de eerste plaats verschijnt de persoonsidentiteit binnen het atomistische denkkader als die van de eerste persoon waardoor zij van in den beginne een asociaal karakter krijgt. Het zelf wordt opgevat als een privaat object dat slechts door één persoon, en wel de eerste persoon, kan worden gevat. Andere personen hebben slechts indirect toegang tot dat zelf dat zich ophoudt in een soort splendid isolation, ver weg van het publieke domein. Ten tweede ontstaat er een epistemische asymmetrie tussen de kennis van de eigen geest en die van andere geesten. De laatste zijn alleen begrijpbaar naar analogie van de kennis van de eigen geest. Ten derde poneert de atomische denkwijze de logische prioriteit van de zelftoeschrijving van ervaringen ten opzichte van het toeschrijven van ervaringen aan anderen. Ten vierde vindt binnen dit kader een herleiding plaats van het probleem van de persoonsidentiteit tot die van de zelfidentiteit. Omdat de eerste persoon geen bevoorrechte toegang heeft tot het lichaam verliest dit laatste zijn relevantie voor de constitutie van de persoon. Alleen het geestelijke aspect is daarvoor van belang. Het is duidelijk dat we hier, zij het op heel andere gronden dan in het geval van Husserls of Kants transcendentale ego, afglijden in de valkuil van de idealistische verleiding. Ten vijfde verschijnen de micro-atomen die de mentale bundel samenstellen of het macro-atoom van de ziel-substantie als statische objecten die gewoon gegeven zijn. Zij constitueren de persoonidentiteit als het ware automatisch. Daarvoor is geen praktische of talige omgang met de wereld, geen creativiteit van het subject noodzakelijk en zeker geen inbreng van de anderen of een bemiddeling door de cultuur.

Het is duidelijk dat de logische atomisten - in het spoor van Descartes - tot hun opvattingen kwamen vanuit een verlangen naar epistemische zekerheid en ontische stabiliteit. Zij perken het probleem van de persoonsidentiteit in tot dat van de zelfidentiteit van de eerste persoon. Deze geestelijke identiteit is immers alleen bereikbaar via een proces van introspectie. In Russells termen gaat het hier om kennis door vertrouwdheid. Het zelf is daardoor nooit een publieke entiteit maar veeleer een privé-aangelegenheid. Het heeft een zelfstandig en afgescheiden karakter. Kortom, het ‘zelfportret’ van het filosofische atomisme is het portret van een niet-lichamelijk, privaat en statisch object waarmee de eerste persoon intiem vertrouwd is.

Vervolgens ondermijnt Cuypers het kenmodel van het logische atomisme. In de eerste plaats laat hij zien dat het onmogelijk is de ziel-substantie van de Egotheorie (die de eigenaar is van alle subjectieve ervaringen) van binnen uit te observeren. Hij gebruikt daarvoor een aantal argumenten waarvan ik hier alleen het meest bekende bespreek. Als de observatie van het innerlijke ik opereert naar het model van de waarneming van uiterlijke objecten dan moet een foutieve identificatie van de ziel-substantie mogelijk zijn. Het is echter duidelijk dat wij onszelf niet foutief kunnen identificeren. Shoemaker legt er de nadruk op dat het gebruik van het persoonlijke voornaamwoord ‘ik’ immuun is tegen een dergelijke identificatiefout.
Hoewel de empiristen een zelfstandig Ego (en daarmee de persoonlijke observatie van innerlijke toestanden vanuit een levendig zelf) ontkennen, toch is de waarneming van mentale toestanden mogelijk omdat een soort mechanisch oog die op een hoger, tweede niveau in het vizier kan nemen. Het bewustzijn is dan een soort scanning van een bepaald deel van onze hersenen door een ander. De analyse van ervaringen wordt daarbij volstrekt onpersoonlijk. Ook hier geldt wat al werd opgemerkt in verband met de observatie van de ziel-substantie in de Egotheorie: indien de observatie van innerlijke objecten analoog verloopt met die van uiterlijke dan moeten de voornaamste kenmerken van de tweede ook gelden voor de eerste. Met heel wat argumenten laat Cuypers zien dat dit niet het geval is: het fenomenale karakter van de perceptie en ook de causale relatie tussen het waarnemingsobject en de perceptie zelf kunnen niet worden overgedragen. Het proces van de introspectie verloopt dus niet parallel met de waarneming van objecten.

Daarom concludeert Cuypers dat het perceptuele model van zelfkennis in het logische atomisme onhoudbaar is. Evenmin zijn de ontologische kenmerken daarvan, die op dat kennismodel steunen, nog langer te verdedigen. De bundel van ervaringsgegevens heeft niet eens het statuut van een waarnemingsobject en heeft zeker niet het karakter van een afgezonderd, privaat en volkomen innerlijk fenomeen. Zelfkennis door de hier behandelde vorm van introspectie blijkt een illusie te zijn.

Strawsons descriptieve metafysica als een correctief voor de persoonsopvatting in het logische atomisme

Al dit inderdaad het geval is dan komt de persoonsopvatting van het logische atomisme op de helling: de persoon is dan niet langer een niet-lichamelijk, privaat en statisch object van introspectieve vertrouwdheid. De herleiding van die persoonsidentiteit tot die van de eerste persoon en de bevestiging van haar ontologische afgezonderdheid is dan evenmin vanzelfsprekend. Peter Strawsons descriptieve metafysica kan volgens Cuypers fungeren als een therapie tegen de misvattingen in het model van het logische atomisme. Die metafysica beschrijft de feitelijke structuur van ons denken over het subject van ervaringen (de persoon) en die ervaringen zelf. Zij brengt in dit verband het conceptuele schema van het gezonde verstand, van de common sense man naar de oppervlakte. Strawson komt tot zijn bijzondere opvatting van de persoon vanuit twee logico-metafysische principes.
Het eerste houdt in dat de identificatie van innerlijke ervaringen logisch de identificatie van het subject van die ervaringen vooronderstelt. Daarbij gaat deze filosoof uit van het bestaan van basisparticularia: individuele objecten in het algemeen die materiële lichamen zijn of hebben. Die particularia kunnen in een communicatieve situatie optreden als objecten van identificerende referentie. Men kan die immers spontaan lokaliseren in een enkel vierdimensionaal spatio-temporeel systeem, waarin zij een unieke en dus herkenbare plaats bezetten. Dit systeem kan ontstaan omdat die particularia (materiële lichamen en lichamelijke personen) een zekere massiefheid in de ruimte en enige duurzaamheid in de tijd bezitten. Als Strawson aldus beweert dat lichamelijke personen in het alledaagse tijdruimtelijke systeem het statuut hebben van basisparticularia dan volgt daaruit dat zij publiek waarneembaar zijn. Zijn persoonsbegrip heeft daarom niet het private karakter dat het logische atomisme daaraan toedichtte. Omdat deze basisparticularia het alledaagse tijdruimtelijke systeem constitueren kunnen zij onafhankelijk van andere particularia worden herkend en aangewezen. De referentie naar toestanden, gebeurtenissen en processen (dit zijn niet-basale particularia) is daarentegen wel afhankelijk van een identificerende referentie naar andere, basale materiële substanties. Vandaar dat de identiteit van een individuele mentale toestand (ervaring) noodzakelijk afhangt van de identiteit van de lichamelijke persoon (subject) die zich in die toestand bevindt. Het is duidelijk dat Strawson aldus het eigenaarschap van mentale ervaringen erkent en zich keert tegen de onpersoonlijke bundeltheorie die dat weigert te doen. De afgescheidenheid van ervaring en van het zelf, dat daarmee zou samenvallen, wordt daardoor onmogelijk. Hetzelfde geldt voor een onpersoonlijke analyse van ervaringen. Strawson zet de lichamelijke persoon op de plaats van het subject die als basiseenheid in het alledaagse tijdruimtelijke systeem gemakkelijk aanwijsbaar is. Daarmee corrigeert hij het vergeestelijkte concept van het zelf dat het logische atomisme typeert.

Het tweede logico-metafysche principe stelt dat de zelftoeschrijving van ervaringen secundair is ten opzichte van toeschrijving van ervaringen aan anderen. Dit betekent dat de toeschrijving van mentale predikaten in de derde persoon een noodzakelijke voorwaarde is voor de toekenning van dergelijke predikaten in de eerste persoon. Strawson geeft geen onafhankelijk argument voor deze stelling. Toch komt de inhoud daarvan overeen met Wittgensteins anti-privé-taal argument. Hiermee wijst Strawson iedere vorm van solipsisme in het toeschrijven van ervaringen af. Het primaat van de derde persoon daarbij maakt duidelijk dat het toeschrijven van ervaringen een sociaal fenomeen is.

Op die manier komt Strawson tot de notie van de primitiviteit van de persoon. Daarmee bedoelt hij dat het persoonsbegrip niet verder analyseerbaar is zoals dat wel het geval was in het logische atomisme. De persoon verschijnt dan als een welbepaalde entiteit waaraan zowel mentale als fysische predikaten kunnen worden toegeschreven. Beide soorten predikaten komen aan die personen toe. Het concept van de persoon is daarbij primitief zowel ten opzichte van het geestelijke als van het lichamelijke aspect daarvan of anders gezegd: het primitieve persoonsconcept gaat vooraf aan beide aspecten die op zichzelf beschouwd niets meer zijn dan conceptuele abstracties.

Cuypers verheldert vervolgens de implicaties van Strawsons persoonsbegrip. Een persoon moet vooreerst worden opgevat als een handelend wezen of een actor. Een handeling is immers zelf in het alledaagse conceptuele schema een primitief feit: zij bestaat niet alleen in een intentie of alleen in een uiterlijke beweging. Beide aspecten zijn even onmisbaar. Vervolgens verschijnt die persoon het best als een object van reactieve attitudes en gevoelens (zoals bewondering, afkeer, woede) die ook een primitief of een niet verder analyseerbaar karakter hebben. Die reacties berusten niet op een of ander inzicht in de aard van het lichaam of van de ziel: zij zijn er van in den beginne en manifesteren zich zonder reflectie. Daardoor verschijnt de mens dan als een moreel wezen dat niet vervreemd is van de alledaagse praktijken zoals het toekennen van verantwoordelijkheid of het zorg dragen voor de eigen toekomst. In die existentiële praktijken kan de mens optreden als een tastbare realiteit in de intersubjectieve werkelijkheid. Het gaat hierbij om een soort instinctief personalisme dat een passend alternatief is voor de persoonsopvatting van het logische atomisme.

Bij dit alles is een verdere analyse nodig van een niet-cartesiaans concept van het levend menselijke lichaam. Omdat de mens in de eerste plaats een handelend wezen is ent zich de maximale structuur van de handelingsidentiteit op de minimale structuur van de lichaamsidentiteit. Een niet-atomistische handelingstheorie dient dan ook te worden uitgewerkt. De natuur van de persoon ligt uiteindelijk in de totaliteit van zijn rationele handelingen in een sociale context. Parallel daarmee kan de notie van een narratieve identiteit (zoals bijvoorbeeld Charles Taylor en Paul Ricoeur die hebben ontwikkeld) van belang zijn voor de studie van alle factoren die een persoon maken tot wat hij is. De lichaamsidentiteit is een noodzakelijke, maar geen voldoende voorwaarde voor persoonsidentiteit. Er is immers ook nog het innerlijke zelf dat een afgeleid, secundair fenomeen is ten opzichte van het primaire, meer primitieve persoonsconcept. Het persoonlijke zelf bestaat, het is voor ons praktische leven van groot belang, maar het is niet zonder meer een privaat object van introspectieve vertrouwdheid.

Cuypers besluit dat een verantwoorde persoonsopvatting een dynamisch, lichamelijk en publiek karakter heeft. Daar voeg ik nog een vierde kenmerk aan toe. Isaiah Berlin wijst Strawsons descriptieve metafysica af omdat die zijn metafysica een tijdloos, universeel karakter geeft. Op die manier neemt Strawson een kantiaanse positie in: zijn werk is een inventarisering en rechtvaardiging van a-priori kennis van de menselijke natuur en van het universum. Berlin is van oordeel dat Strawson zich beperkt tot de altijd geldende vooronderstellingen van de ervaring en het denken waardoor hij voorbijgaat aan hun historische veranderlijkheid. Daarom is vanuit Strawson geen echte wending naar de cultuurfilosofie mogelijk. De hermeneutische praktijk heeft echter voldoende duidelijk gemaakt hoe de inhoud van zeer vele mentale predikaten en daardoor onze blik op onszelf en op de anderen zeer sterk door de geschiedenis zijn aangeraakt. Een persoon kan in de alledaagse werkelijkheid niets anders verschijnen dan als een dynamisch, lichamelijk, sociaal én historisch fenomeen. Om het even welk mensbeeld, dat van belang wil zijn voor het praktische leven, zal aan deze criteria moeten voldoen.

Het kwetsbare ik

Als we een persoon opvatten in het licht van het primaat van de derde persoon dan betekent dat niet dat we kunnen voorbijgaan aan de subjectieve zijde daarvan. Het concept van het zelf is inderdaad afgeleid van het meer primitieve persoonsconcept, maar het kan niet worden weggeredeneerd. Daarvoor speelt het een te belangrijke rol in ons praktische leven.

Het is echter onmogelijk het op te vatten als een niet-lichamelijk, privaat, statisch en onhistorisch en daardoor als een min of meer stabiel object. Cuypers is van oordeel dat het persoonlijke zelf het best kan worden bestudeerd in contexten van persoonlijke autonomie (dan floreert het) en van wilszwakte en zelfbedrog (dan verkeert het in moeilijkheden). Daarbij maakt hij duidelijk dat het zelf een kwetsbare entiteit is. In tegenstelling tot het eigenmachtige, van het lichaam en de cultuur losgemaakte Ego van Descartes verschijnt het zelf bij deze auteur als een eerder zwakke, aan allerlei gevaren blootgestelde entiteit, die op vele manieren afhankelijk is van krachten van buiten. Dat wil echter niet zeggen dat de mens bij bepaling tot mislukken gedoemd is. Met veel moeite en in de goede omstandigheden is hij tot een gematigde autonomie in staat.

Zelfrealisering begint in een passieve context: het zelf bepaalt niet eigenmachtig zijn identificaties maar ondergaat ze. Onze wil wordt voorgevormd door zinpatronen en waarden in de leefwereld die greep op ons krijgen onafhankelijk van onze eigen inzichten en beslissingen. Daardoor raken we vaak voor lange tijd en soms zelfs voor de duur van ons hele leven (op een niet-intentionele wijze) bekommerd om zaken die voor ons belangrijk zijn. Wij kiezen onze diepste identificaties niet, maar worden erdoor gecreëerd. Het is dan ook geen wonder dat onze respons daarop doorheen de tijd onze identiteit helpt opbouwen. Die welbepaalde gerichtheid van de wil op uiterlijke objecten structureert ons innerlijke leven en bevrijdt ons van de verwarrende willekeur van onze passies. Zij personaliseert onze verlangens en geeft ons geestelijke leven een particulier karakter. De oorspronkelijke passiviteit van onze wil wordt op die manier een essentiële voorwaarde voor iedere vorm van authentieke persoonlijke autonomie.

Onze afhankelijkheid van krachten van buiten uit blijkt ook uit het fenomeen van de zelfevaluatie. In dat proces schatten we de waarde in van onze keuzes en daarmee die van onszelf. Daarbij gaat het niet zozeer om een willekeurige keuze uit enkele op zichzelf neutrale preferenties. Het gaat ook niet om een inschatting van de relatieve sterkte van een of ander verlangen dat in principe door een ander kan worden vervangen. Die evaluatie vindt veeleer plaats op basis van normatieve referentiepunten die het subject niet zelf heeft gekozen. Die zijn afkomstig uit een voorgeven horizon van waarden. Eigen voorkeuren en volstrekt zelfgekozen waarden hebben die normatieve status niet. Uit deze karakteristiek van de zelfevaluatie wordt duidelijk waarom absolute autonomie onmogelijk is. Iedere vorm van zelfevaluatie berust uiteindelijk op het oordeel van de anderen in het licht van een gemeenschappelijk waardesysteem. Die sociale afhankelijkheid is helemaal geen vervreemdende factor maar een constitutieve factor voor onze zelfwaardering. Pas dan wordt het mogelijk een gepast en niet illusoir gevoel van eigenwaarde te ontwikkelen. Daarzonder vervalt een persoon al vlug in allerlei vormen van zelfbedrog.

Het is voor een goed begrip van ons kleine ik van belang nogmaals te onderstrepen dat volstrekte autonomie hooguit een regulatieve idee is, de imaginaire bovenlimiet van wat onze individualistische tijd van ons verwacht. Daarom voeg ik aan Cuypers argumenten de volgende opmerking toe. In de praktijk is autonomie (of individualisme, zelfbepaling, zelfbeschikking, zelfactualisering) niet tegengesteld aan, maar veeleer immanent betrokken op heteronomie. Autonomie is een gemengd verschijnsel. Zij mag niet essentialistisch worden opgevat, als een afgerond, met zijn natuur gegeven kenmerk van de mens of als een mogelijkheid die zich geheel en eenduidig kan realiseren. In ons verlangen naar autonomie spelen imaginaire en libidineuze componenten een rol. Daardoor kunnen de verbeelding, het verlangen en het denken het uitvergroten tot buiten de menselijke maat. Het wordt dan vatbaar voor de idealistische verleiding. Het gemengde karakter van het (gematigd) individualisme blijkt bijvoorbeeld uit A. Maslows behoefteschaal, waarin het verlangen naar een door en door meer gepersonaliseerde levenswijze bovenaan staat. De auteur wijst er op dat slechts een gering aantal mensen die ‘top’ bereiken. Zelfactualisering is dus een opdracht, een moeizame arbeid. Dat betekent dat concrete manifestaties van autonomie meestal inadequaat zijn, onzuiver en gemengd.

Dat ons zelfoordeel afhankelijk is van het oordeel van anderen blijkt uit ons verlangen om door hen te worden erkend. In het wederzijdse spel van de erkenning lopen we het risico door de anderen afgekeurd te worden of foutief beoordeeld. Het verlangen naar eer en prestige houdt het gevaar voor minachting in. De anderen zijn immers van ons onafhankelijk waardoor de beoordeelde geen echte controle heeft over het oordeel van de beoordelaar. Daaraan voeg ik nog toe dat een dergelijk oordeel triadisch van aard is: het vindt plaats op basis van een ‘tertium quid’: een of andere waarde die beide partijen aanwezig vinden in hun gemeenschap-pelijke leefwereld. Dit betekent dat het verlangen naar erkenning op een dubbele wijze het gebrek aan een volstrekte eigenmacht van het ego illustreert. Fundamenteel is daarbij een zekere passieve geestesgesteldheid die ons ontvankelijk maakt voor een reeks van voorgegeven waarden én voor het oordeel van de anderen op basis daarvan. Daarom is die passiviteit de noodzakelijke voorwaarde voor een juiste zelfevaluatie en een gepast gevoel van eigenwaarde. Ook Charles Taylor legt grote nadruk op onze behoefte aan erkenning. Hij brengt die in verband met de instorting van de vroegere sociale hiërarchieën en met het moderne ideaal van authenticiteit, waarin onze eigen individualiteit niet monologisch maar dialogisch moet worden gerealiseerd.

Op die manier formuleert Cuypers een soort antropologie van het zwakke ik waarin de kwetsbaarheid van de mens een leidmotief is. De passieve dimensie van de mens is verbonden met veel innerlijke conflicten, allerlei vormen van tragiek en innerlijke verscheurdheid, maar evenzeer met de mogelijkheid van vervulling en authentiek geluk. Van een sterk ik, dat meent alleenheerser te zijn in eigen huis, kan echter geen sprake meer zijn.